ليكن آيا مخالفت قطعى با ارتكاب همهء اطراف شبهه حرام است يا نه ؟ برخى آن را حرام دانستهاند . 18
معيار محصور و غير محصور بودن شبهه : ديدگاهها در اين باره مختلف است . برخى ، ملاك را عرف دانسته و گفتهاند : غير محصور عبارت است از آنچه بر حسب عادت ، غير محصور به شمار مىرود ؛ بدين معنا كه شمارش آن مشكل باشد . مقابل آن محصور قرار دارد . 19 برخى ديگر گفتهاند : هرجا شمارش اطراف يك شبهه در كوتاه مدت از نظر عرف مشكل باشد ، شبهه غير محصور خواهد بود . 20 بعضى ديگر گفتهاند : اگر اطراف شبهه به اندازهاى باشد كه اجتناب از همهء آنها غالباً منجر به ترك نماز مىشود ، شبهه غير محصور است . 21 برخى ديگر گفتهاند : ممكن است اين گونه گفته شود كه چنانچه اطراف احتمالى شبهه به قدرى زياد باشد كه عقلا به علم اجمالى پديد آمده در آن اعتنا نكنند ، شبهه غير محصوره خواهد بود . 22
شك در محصور و غير محصور بودن : چنانچه محصور يا غير محصور بودن شبههاى معلوم نباشد آيا حكم شبههء محصور بر آن مترتب مىگردد يا شبههء غير محصور ؟ بعضى ، حكم شبهه محصور را جارى و در نتيجه اجتناب از همهء اطراف شبهه را واجب دانستهاند . 23
2 . شبههء حكمى تحريمى شك در مكلف به . مورد آن جايى است كه حكم ( حرمت ) معلوم ، ليكن حرام به سبب اشتباه حكم با غير واجب اشتباه شده است . اشتباه حكم يا ناشى از فقدان دليل معتبر يا اجمال آن و يا تعارض دو دليل معتبر است ؛ ليكن بيشتر از همه ، شبههء حكمى ناشى از اجمال دليل است ، مانند مردد بودن غناى حرام ميان دو مفهومى كه نسبتشان با يكديگر عموم و خصوص من وجه است كه مادّهء افتراقشان از اين قسم است ، و نيز اذان سوم در روز جمعه - بنابر قول به حرمت آن - كه در تعيين آن اختلاف شده است . در مقابل اشتباه ناشى از فقدان نصّ در اين نوع شبهات ، بسيار اندك است . چنانچه منشأ شبهه فقدان يا اجمال دليل معتبر باشد ،
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 610
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٦١٠