يا تدريجى و پى در پى ( و به تعاقب ) . در صورت نخست ، با تقاضاى اولياى دم در ازاى همهء كشتگان ، كشته مىشود . برخى گفتهاند : در ازاى يكى كشته مىشود كه به قرعه و يا تعيين قاضى مشخص مىگردد و باقى اولياى دم ، از قاتل ديه دريافت مىكنند .
در صورت دوم ( تدريجى ) در ازاى نخستين كشته ، كشته مىشود و با گذشت ولى دم يا مصالحه به مال ، در مقابل دومين كشته ، كشته مىشود و همين گونه تا آخرين كشته . بنابر اين قول ، اگر در مقابل نخستين مقتول قصاص شود ، بايد براى ديگر مقتولان ديه پرداخت شود .
3 . امكان اعمال هر دو سبب وجود دارد ، مانند ارث دادن عمويى كه دايى ميّت و جدّهاى كه خواهر او است ، و آن در صورتى است كه به سبب آميزش به شبهه ( - - - ) آميزش به شبهه ) با ميّت دو نسبت پيدا شود . در اين صورت هر دو سبب در ارث اعمال مىشود .
4 . دو سبب با يكديگر تباين دارند و امكان اعمال هر دو وجود ندارد كه يا سبب قوىتر مقدم مىشود ، مانند ارث دادن برادرى كه پسر عموى ميّت نيز هست . در اين صورت سبب برادرى مقدم مىشود و يا هر دو ساقط مىگردند ، مانند تعارض دو بيّنه ( - - - ) بيّنه ) كه بنابر قول به تساقط ، هر دو ساقط مىشوند . 9
ج . اتحاد سبب و تعدد مسبب : گاهى سبب يكى و مسبب متعدد است و آن دو گونه است .
1 . بعضى مسببها در بعضى ديگر مندرج مىشوند ، مانند زنا و لمس به عنوان مقدّمهء آن . لمس موجب تعزير و زنا موجب حدّ است . در اينجا تعزير مندرج در حدّ است و با اجراى حدّ ، تعزير نمىشود ، يا قطع عضوى كه منجر به كشته شدن فرد آسيب ديده شود . در اين صورت ، ديهء عضو ، مندرج در ديهء نفس و يك ديه پرداخت مىشود .
2 . بعضى در بعضى مندرج نمىشوند ، مانند استحاضهء متوسطه و كثيره كه موجب وضو و غسل ، هر دو مىشود ( - - - ) استحاضه )
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 369
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٣٦٩