وجود يا عدم حكم نيست ، مانند حيض كه مانع وجوب نماز است . 4
در كلمات فقها ، سبب گاه - در بحث اتلاف و جنايت بر ديگرى - مقابل مباشر به كار رفته و مراد از آن مقدماتى است كه در تحقق تلف يا پيدايى جنايت نقش دارد ؛ به گونهاى كه بدون آن ، تلف يا جنايت تحقق نمىيابد ( - - - ) تسبيب ) و گاه - در بحث ارث ( - - - ) ارث ) و ازدواج ( - - - ) ازدواج ) - در مقابل نسب به كار مىرود و مراد از آن پيوند غير نسبى ميان افراد است ؛ پيوندى كه به سبب ازدواج يا ولاء ( - - - ) ولاء ) پديد مىآيد .
در كتب فقهى از سبب به معناى نخست ، بحثى مستقل نشده ، ليكن در بعضى كتابهاى نگارش يافته تحت عنوان قواعد فقهى ، از آن سخن رفته است .
اقسام سبب : براى سبب به معناى نخست از جهات مختلف تقسيماتى به شرح زير ذكر كردهاند :
1 . سبب معنوى و وقتى : سبب معنوى سببى است كه وصف مستلزم حكمتى باشد كه موجب تشريع حكم مىگردد ، مانند زنا ( - - - ) زنا ) كه سبب حدّ ( - - - ) حدود ) و اتلاف ( - - - ) اتلاف ) كه سبب ضمان ( - - - ) ضمان ) است ، و سبب وقتى ، سببى است كه وقت مقتضى ثبوت حكم شرعى باشد و حكمت آشكار آن جز صرف وقت نباشد ، مانند اوقات نماز كه سبب وجوب آن است . 5
2 . سبب قولى و فعلى : سبب گاه از سنخ گفتار است ، مانند عقود ( - - - ) عقد ) و ايقاعات ( - - - ) ايقاع ) و نيز تكبيرة الإحرام ( - - - ) تكبيرة الإحرام ) و تلبيه ( - - - ) تلبيه ) و گاه از سنخ افعال ، مانند حيازت ( - - - ) حيازت مباحات ) و احياى موات 6 ( - - - ) احياء موات ) .
3 . سبب مقارن و متأخر : سبب به اعتبار زمان ، يا مقارن با مسبب است و يا مؤخر از آن . اول ، مانند نوشيدن شراب ، زنا و دزدى كه همزمان با مسبب ( استحقاق حدّ ) است . دوم ، مانند مقدم داشتن غسل جمعه در روز پنج شنبه و نيز غسل احرام قبل از ميقات كه سبب ، يعنى روز جمعه و ميقات مؤخر از مسبب ( غسل جمعه و غسل احرام ) است . گاهى مقارن يا
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 367
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٣٦٧