متأخر بودن سببى مشكوك و محل اختلاف است ، مانند صيغههاى عقود و ايقاعات كه برخى قائل به مقارن بودن حكم با جزء آخر از صيغه و برخى ديگر قائل به وقوع حكم بلافاصله پس از تمام شدن صيغهاند . ثمرهء اين دو قول در جاهايى ظاهر مىشود ، از جمله موردى كه پدرى كافر ، پسر نابالغ خود را به عقد زنى كافر و بالغ درآورد ، سپس پدر و زن همزمان مسلمان شوند . از آنجا كه اسلام از ايقاعات است ، بنابر قول نخست ، ازدواج به قوت خود باقى است ؛ ليكن بنابر قول دوم ، ازدواج باطل مىشود ؛ زيرا اسلامِ كودك مسبب از اسلام پدرش مىباشد و بنابر قول دوم كودك پس از اسلام همسرش مسلمان شده است . 7
احكام :
الف . تداخل اسباب : در فرض اجتماع چند سبب ، آيا اسباب باهم تداخل مىكنند و در نتيجه نيازى به تكرار مسبب نخواهد بود و يك مسبب كفايت مىكند ، يا تداخل نمىكنند و در نتيجه به تعداد سبب ، مسبب نيز متعدد مىشود ؟ در مواردى قطعاً اسباب تداخل پيدا مىكنند ، مانند كسى كه خوابيده و بادى نيز از او خارج شده است كه هر كدام سببى مستقل براى وجوب وضو جهت نماز است . در اين فرض ، يك وضو كفايت مىكند و نيازى به تكرار آن نيست . در مواردى نيز اختلاف است 8 ( - - - ) تداخل اسباب و مسببات ) .
ب . تعدد اسباب و اختلاف حكم : گاهى سبب متعدد و حكم مترتب بر آن نيز مختلف است و آن چند قسم است :
1 . امكان جمع و مندرج شدن يكى در ديگرى وجود دارد ، مانند كسى كه داخل مسجدى مىشود و مىخواهد نماز واجب يا نافلهء راتب بخواند . در اين صورت احتمال مىرود نماز واجب يا نافلهء راتب از نماز تحيّت مسجد كفايت كند . احتمال عدم كفايت و خواندن هر يك از نماز تحيّت ، واجب يا نافله نيز مىرود .
2 . امكان جمع وجود ندارد ، مانند اينكه فردى چند نفر را به قتل برساند . اين اقدام يا دفعى انجام مىگيرد ، مانند اينكه ديوار را بر سر آنان خراب كند ،
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 368
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٣٦٨