و گرنه تو را خوددارى كننده از قسم ياد كردن قرار مىدهم و قسم را به مدّعى بر مىگردانم ، و در اين صورت با مقاومت وى و استمرار سكوت ، تهديد خود را عملى و پس از سوگند ياد كردن مدّعى به نفع او حكم مىكند ، و يا اينكه پس از سخت گيرى بر مدّعى عليه و اصرار وى بر سكوت ، قاضى او را تهديد مىنمايد . « 17 »
نفى علم : اگر پاسخ مدّعى عليه نفى علم باشد و اينكه نمىدانم اين ادعا حق است يا باطل ، قاضى از مدّعى مىپرسد :
مدّعى عليه را در ادعاى خود مبنى بر جهل به واقعه تصديق مىكند يا تكذيب ؟
در صورت تصديق ، دعواى او تنها با وجود بيّنه پذيرفته مىشود . همچنين است اگر مدّعى بگويد : نمىدانم آيا مدّعى عليه واقعا نمىداند يا خود را به نادانى زده است . ليكن اگر مدّعى بگويد وى خود را به نادانى زده است و گرنه واقعيّت را مىداند ، مىتواند مدّعى عليه را بر نفى علم سوگند دهد . در اين صورت اگر مدّعى عليه از قسم خوردن و نيز برگرداندن قسم به مدّعى خوددارى كند ، حكم عليه او صادر مىشود و اگر قسم بخورد ، حكم عليه او صادر نمىشود ، ليكن با قسم او دعوا ساقط نمىگردد ؛ بلكه به طور موقت پرونده بسته مىشود تا زمانى كه مدّعى بتواند بر ادعاى خود بيّنه اقامه كند ، كه در اين صورت وى مىتواند دوباره اقامهء دعوا نمايد . « 18 »
انكار : اگر پاسخ مدّعى عليه در برابر مدّعى ، انكار دعوا باشد ، مدّعى بايد بر ادّعاى خود بيّنه اقامه كند و بر اساس بيّنه به نفع او حكم مىشود ، و در صورت نداشتن بيّنه ، مدّعى عليه با درخواست مدّعى بر عدم صحّت ادعاى وى ، قسم مىخورد و در نتيجه ، دعوا ساقط مىگردد و مدّعى نمىتواند دوباره حق خود را مطالبه كند و يا حتى از مدّعى عليه تقاصّ ( - - ) تقاصّ ) نمايد . البته در صورت دروغ بودن قسم مدّعى عليه ، ذمّهء وى برى نخواهد شد . و چنانچه مدّعى عليه از قسم خوردن نكول كند ، با درخواست قاضى ، مدّعى قسم مىخورد و دعوايش تثبيت مىگردد . اگر او هم از قسم خوردن نكول كند ، دعوايش ساقط مىشود . « 19 »
هامش
( 17 ) جواهر الكلام 40 / 207 - 211 ؛ مهذّب الاحكام 27 / 106 - 107 .
( 18 ) فقه الامام جعفر الصادق 6 / 78 - 79 .
( 19 ) جواهر الكلام 40 / 169 - 180 ؛ مهذّب الاحكام 27 / 79 - 87 .