8 . عرف . عرف عبارت است از آنچه عادت مردم در معاملات بر آن جريان دارد ؛ به گونهاى كه گوينده مىتواند با اعتماد بر فهم عرف ، معنايى را از لفظى قصد كند ، بدون آنكه نياز به قيود آن باشد .
عرف از راههاى اثبات دعوا به شمار نمىرود ؛ ليكن گاهى ابزارى براى شناخت و تشخيص موضوع دعوا خواهد بود و تأثير آن در قضاوت تنها در اين حدّ است ؛ « 25 » مانند اينكه باغى فروخته شود و پس از آن ، فروشنده و خريدار در داخل بودن تأسيسات ساختمانى آن در معاملهء باغ اختلاف كنند ؛ بدين گونه كه خريدار مدّعى دخول و فروشنده مدّعى خروج آن از معامله باشد . در اين صورت ، به عرف محل رجوع مىشود . « 26 »
9 . استفاضه . بدون شك ، استفاضهء علمآور حجت و معتبر است ( - - ) استفاضه ) .
اما استفاضهاى كه علم آور نباشد ، راهى براى اثبات برخى چيزها قرار داده شده است . برخى ، استفاضه را تنها در مسئلهء نَسَب ( - - ) نسب ) و مرگ و ملك مطلق ( بدون ذكر سبب ملكيّت از قبيل خريدن و ارث ) قابل استناد دانستهاند . برخى ، نكاح و وقف ، و برخى ديگر ، عتق و ولاء را نيز بر آنها افزودهاند . « 27 »
( - - ) قضاوت )
هامش
( 25 ) فقه الامام جعفر الصادق 6 / 118 .
( 26 ) جواهر الكلام 23 / 129 .
( 27 ) فقه الامام جعفر الصادق 6 / 120 - 122 .