1
اقتضاء
اقتضاء : طلب كردن / دلالت و استلزام .
اقتضاء به معناى اول در باب تجارت و دين به مناسبت آمده است .
احكام : از آداب تجارت اين است كه مؤمن بايد « سهل القضاء » و « سهل الاقتضاء » باشد يعنى در پرداخت حق تأخير نكند ( سهل القضاء ) و هنگام مطالبهء حق خود از بدهكار سختگير نباشد ( سهل الاقتضاء ) . « 1 »
برخى حكم ( - - ) حكم ) را چنين تعريف كردهاند : « خطاب الشرع المتعلق بأفعال المكلّفين بالاقتضاء او التخيير او الوضع » مراد از « اقتضاء » چهار حكم وجوب ، حرمت ، كراهت و استحباب است كه در آنها طلب وجود دارد . نيز مراد از « وضع » حكم وضعى ( - - ) حكم وضعى ) و از « تخيير » ، اباحه ( - - ) اباحه ) است . « 2 »
از اقتضاء به معناى دوم در اصول فقه ، مباحث الفاظ ، سخن رفته است كه به موارد آن اشاره مىكنيم :
الف - دلالت اقتضاء : دلالت اقتضاء در مقابل « دلالت اشاره » و دلالت « تنبيه » عبارت است از دلالت كلام بر لفظ يا معنايى كه از كلام حذف شده است ، ليكن به حسب فهم عرف ، مقصود گوينده مىباشد و صدق يا صحّت كلام منوط به محذوف است مانند لفظ يا معناى « عقاب » در حديث رفع ( - - ) حديث رفع ) زيرا حديث رفع بيانگر برداشته شدن نه چيز از جمله خطا و فراموشى از امت است در حالى كه واضح است كه خود خطا و فراموشى از امت برداشته نشده است بلكه آثار شرعى آنها مانند عقاب اخروى برداشته شده است ؛ در نتيجه صحّت و صدق كلام در آن حديث متوقّف بر تقدير گرفتن لفظ يا معنايى مانند « عقاب » مىباشد . بنابراين در دلالت اقتضا دو چيز معتبر است :
1 . لفظ يا معناى محذوف ، مقصود گوينده باشد .
2 . صدق يا صحّت كلام متوقّف بر محذوف باشد ( - - ) دلالت ) .
هامش
( 1 ) جواهر الكلام 22 / 464 ؛ الروضة البهية 3 / 2941 و وسائل الشيعة 17 / 450 .
( 2 ) القواعد و الفوائد 1 / 39 و روض الجنان 1 / 37 .