جايز است . در اين صورت ، مستحب است پس از خواندن نافلهء صبح ، بر پهلوى راست دراز كشد و دعاهاى وارد شده را بخواند ، تا فجر طلوع كند . « 9 »
حج : حاجى در راه بازگشت از مكّه به مدينه ، زمانى كه به معرّس ( - - ) معرّس ) رسيد ، مستحب است توقّف نمايد و پس از نماز خواندن در آن جا ، اندكى به پهلو دراز كشد . « 10 »
اضطرار
اضطرار : ناگزير و ناچار شدن از انجام يا ترك كارى .
جايگاه اصلى عنوان ياد شده ، باب اطعمه و اشربه است ، ليكن از آن به مناسبت در ديگر بابها مانند جهاد ، تجارت ، اجاره و حدود نيز سخن رفته است .
حكم : اضطرار از عناوين ثانوى است كه با پيدايش آن ، تكليف مربوط ، از عهدهء مكلّف برداشته مىشود ؛ بدين معنا كه مكلّف را از موضوع حكم شرعى خارج مىكند كه نتيجهء آن ، جواز ارتكاب حرام يا ترك واجب در حال اضطرار است مانند خوردن مردار يا ترك نماز كه در شرايط عادى ، حرام و در حال اضطرار ، حلال است . از اين عنوان به قاعدهء اضطرار نيز تعبير مىشود .
قلمرو : به قول مشهور ، اضطرار با بيم عقلايى - نه صرف پندار - از رسيدن زيانى كه به طور معمول قابل تحمّل نيست ، محقّق مىشود ؛ خواه براى خود انسان يا فردى كه حفظ او بر انسان واجب است ؛ ضرر نيز جانى باشد يا مالى و يا حيثيّتى و ناموسى ؛ ضرر جانى نيز در حدّ كشته شدن باشد يا نقص عضو يا پيدايش بيمارى يا شدّت پيدا كردن آن يا طولانى شدن دورهء درمان يا مشكل شدن مداوا و يا پيدايش عارضهاى كه منجرّ به يكى از آسيبهاى ياد شده گردد . « 1 »
هامش
( 9 ) المبسوط 1 / 131 - 132 .
( 10 ) الحدائق الناضرة 17 / 406 .
1 جواهر الكلام 36 / 426 - 427 ؛ مسالك الافهام 12 / 113 و مستند الشيعة 15 / 20 - 21 .