يعنى اصل الزام ، معلوم ، امّا نوع آن ميان وجوب و حرمت مردّد باشد . عقل در چنين موردى ، به تخيير ميان آن دو در مقام عمل حكم مىكند . از اين اصل در اصول فقه ، بخش اصول عملى ، بحث شده است ( - - ) اصل عملى ) .
مجراى اصل : مجراى اصل تخيير ، يا يك عمل مردّد ميان وجوب و حرمت است - كه از آن به دوران امر بين محذورين ( وجوب و حرمت ) تعبير مىشود - مانند نماز جمعه كه حكم آن مردّد ميان وجوب و حرمت باشد ، و يا دو عمل مانند دو فعلى كه به اجمال مىدانيم يكى واجب و ديگرى حرام است ، امّا اين كه كدام واجب و كدام حرام است ، مشخص نيست همچون نماز ظهر جمعه و نماز جمعه ، بنا بر اين قول كه اگر يكى واجب باشد ، ديگرى حرام است .
شبهه در هر يك از دو مورد يا حكمى است ( - - ) شبههء حكمى ) مانند مثال ياد شده و يا موضوعى ( - - ) شبههء موضوعى ) مانند آن كه فردى مىداند چيزى را نذر كرده است ، ليكن شك دارد انجام آن را نذر كرده يا ترك آن را ، يا كسى كه بين دو فعل - براى مثال ، يكى سفر و ديگرى اطعام زيد - ترديد دارد يعنى مكلّف مىداند كه مولا از دو فعل ياد شده ، به يكى امر و از ديگرى نهى كرده است ، ليكن فراموش كرده است كه به كدام امر كرده و از كدام نهى نموده است . « 1 »
ديگر اقوال : افزون بر قول به جريان اصل تخيير در موارد ياد شده ، اقوال ديگرى نيز وجود دارد كه عبارتند از :
1 . جريان برائت عقلى و شرعى در هر يك از دو حكم ( - - ) اصل برائت ) كه نتيجهء آن ، عدم وجوب و حرمت عمل از نظر عقل و شرع است .
2 . جريان برائت عقلى تنها .
3 . وجوب عمل به مقتضاى حرمت و ترك مفاد وجوب به دليل ارجح بودن دفع ضرر از جلب منفعت نزد عقلا .
4 . جريان اباحهء شرعى نسبت به هر يك از دو طرف انجام و ترك ، علاوه بر جريان تخيير عقلى .
هامش
( 1 ) اصطلاحات الاصول / 50 - 51 و الموجز فى اصول الفقه 2 / 136 .