مبحث اجتهاد و تقليد ، و نيز نخستين باب از ابواب برخى كتب فقهى تحت همين عنوان ( اجتهاد و تقليد ) و بابهاى قضاء و حدود ، بحث شده است .
مقدّمات : حصول اجتهاد متوقّف بر كسب علوم مقدّماتى است كه مهمترين آنها عبارتند از : دانش صرف ، نحو ، لغت عرب ، رجال و درايه ، اصول فقه ، شناخت آيات الاحكام ( - - ) آيات الاحكام ) روايات و آراى فقها اعم از قدما ، متأخّران و معاصران همراه با ذوق عرفى سالم و توفيق الهى . « 3 »
اقسام : اجتهاد از جهتى به اجتهاد « بالفعل » و « بالقوّه » تقسيم مىشود .
اجتهاد بالقوّه آن است كه مجتهد ، ملكه و توانايى استنباط احكام شرعى را دارد ، ليكن در عمل ، استنباط نكرده و يا موارد استنباطش اندك است ، ولى در اجتهاد بالفعل ، مجتهد علاوه بر قدرت بر استنباط ، در عمل نيز مسائل بسيارى را استنباط كرده است .
اجتهاد از جهتى ديگر به « مطلق » و به نحو « تجزّى » تقسيم مىشود . اجتهاد مطلق عبارت است از قدرت بر استنباط در همهء ابواب فقهى ، ولى اجتهاد به نحو تجزّى عبارت است از توانايى بر استنباط در بعضى ابواب فقهى ، مانند نماز . « 4 »
در امكان اجتهاد به نحو تجزّى يا عدم امكان آن ، يا لزوم آن ، بدين معنا كه دستيابى به اجتهاد مطلق جز از راه كسب اجتهاد به نحو تجزّى امكانپذير نيست ، اختلاف است . « 5 »
حكم : اجتهاد از دو حيث تكليفى ( - - ) حكم تكليفى ) و وضعى ( - - ) حكم وضعى ) داراى احكامى است .
1 . حكم تكليفى : اجتهاد از آن جهت كه بر هر مكلّفى واجب است از عهدهء تكاليف شرعى برآيد واجب تخييرى است ؛ بدين معنا كه مكلّف در احكام شرعى بايد يا مجتهد باشد يا مقلّد و يا محتاط ( - - ) احتياط ) . گرچه در اين كه اين وجوب ، عقلى است يا شرعى و در صورت دوم ، نفسى ( - - ) وجوب نفسى ) است يا غيرى ( - - ) وجوب غيرى ) ، اختلاف است .
هامش
( 3 ) الروضة البهية 3 / 62 - 66 .
( 4 ) التنقيح ( الاجتهاد و التقليد ) / 28 .
( 5 ) 32 - 35 و اصول العامة للفقه المقارن / 583 - 584 .