غزالى در كتاب معيار العلم مىخواهد معانى ذاتى را از طريق هردو اين مفاهيم توصيف كند : 1 - اندراج ، مانند : الف مندرج درب است ؛ مثلا « انسان حيوان ناطق است » . 2 - مطابقت ، مانند : الف الف است ؛ مثلا « بعضى حيوانات انسانند » . معيار اين معانى ذاتى اصل عدم تناقض است كه نزد كانت بهعنوان معيارى براى احكام تلقى مىشد .
معانى لازم يا احكام تاليفى
كانت و غزالى هردو خود را از ديگران ، به موجب اين نوع ايضاح در احكام و تقسيم آنها ، متمايز ساختند . هردو آنها معتقدند كه علت فاعلى متكى به اصل عدم تناقض نيست و حكمى تاليفى است . در نتيجه اصل معيت و توالى مستقل از اصل عدم تناقض است و احكام مربوط به زمان و مكان تاليفى است . در مقايسه با هيوم و لايب نيتز ، كانت و غزالى احكام رياضى را تاليفى مىدانند . غزالى احكام تاليفى را به دو قسم تقسيم مىكند : 1 - احكام تاليفى كه معانى لازم ضرورى دارند . مانند : احكام هندسى و حسابى .
2 - احكامى كه متكّى به معانى وجودى هستند ، يعنى احكام فيزيك و فلسفه .
كانت و غزالى تصورشان از احكام تاليفى بسيار شبيه است .
اختلاف عمده بين كانت و غزالى اين است كه به نظر كانت همه احكام علوم طبيعى ضرورى است . قواعدى براى تمييز احكام تاليفى از احكام تحليلى نزد كانت و غزالى وجود دارد . غزالى در كتاب محك النظر قاعدهاى براى احكام هندسى دارد كه بنابر آن « شكل كميت نيست » و در معيار العلم مىگويد « هر عدد يا مساوى غير خود است يا از غير خود متفاوت است ؛ پس بايد لازم و غير ذاتى باشد » 21 .