زده است كه « زواياى مثلث 180 درجه است » مثال كانت است كه « خط مستقيم كوتاهترين فاصله بين دو نقطه است » . در اين مثال « مستقيم » كيفيت است و « كوتاه » كميت ؛ چنان كه « كوتاهترين فاصله » نيز كميّت است . به عبارت ديگر ، خط مستقيم « مقدار » نيست ولى « كوتاهترين فاصله » هست .
وقتى كه مثال غزالى - زواياى مثلث - را با مثال كانت - خط مستقيم - مقايسه مىكنيم ، مىبينيم كه هردو شبيه به هم هستند . سه زاويه [ مثلث ] مساوى با يك خط مستقيم است . زاويه نيم صفحه كه مساوى 180 درجه است كوتاهترين فاصله بين دو نقطه است . وقتى كانت مىگويد : « كميّت ، كيفيّت نيست » همان مطلبى را ادّعا مىكند كه غزالى در قول خود « شكل مقدار نيست » ادّعا كرده است .
الف ) غزالى در معيار العلم مىكوشد تا آنچه را كه ذاتى مثلث است از آنچه لازم آن است تفكيك كند . او اظهار مىكند كه شناخت لوازم مثلث مشكل نيست . براى مثال مىگويد : « لوازمى هستند كه مىتوان آنها را تصور كرد . مثلا زواياى مثلث 180 درجه است ، از [ معانى ] لازمى است كه علم به آن از طريق قياس منطقى حاصل مىشود . » 24
مثلث شامل سه زاويه است اما 180 درجه بودن زواياى مثلث ذاتى آن نيست . ماهيت مثلث شامل زوايائى است كه شكل هستند نه مقدار و اين معنا لازم [ مثلث ] است . او مىخواهد مثلث را به صورت شكلى تعريف كند كه داراى سه خط مستقيم است . 25 او همچنين متذكر مىشود كه « درست نيست كه بگوئيم ماهيت مثلث شكلى است كه مساوى 180 درجه است ؛ زيرا اين مقدار لازم مثلث است . » 26
غزالى مدّعى است كه هندسهء اقليدسى تاليفى ، اوّلى ، و ضرورى است . غزالى احكام تاليفى را به دو نوع تقسيم مىكند : احكام
دومين يادنامه علامه طباطبائى (فارسى) — صفحة 396
مساهمون: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى
ص٣٩٦