ب ) لطف در اصطلاح
متكلمان شيعه نيز با توجه به تعريف لطف ، ضرورت نصب امام جهت هدايت خلق و اتمام حجت را « قاعدهء لطف » ناميدهاند . شيخ مفيد رحمه اللَّه در اين باره مىفرمايد : « 1 »
اللطف ما يقرب المكلّف معه إلى الطاعة ويبعد عن المعصية ، ولا حظّ له في التمكين و لم يبلغ الإلجاء ؛ « 2 »
« لطف » چيزى است كه مكلّف با آن به اطاعت نزديك و از معصيت دور مىشود ولى در تمكن از اطاعت و اجتناب از معصيت سودى به حال مكلّف ندارد و كار او به اجبار نمىانجامد .
سيد مرتضى رحمه اللَّه مىگويد :
اللطف ما عنده يختار المكلف الطاعة أو يكون أقرب إلى اختيارها ولولاه لما كان أقرب إلى اختيارها مع تمكنه في الحالين ؛ « 3 »
لطف چيزى است كه با وجود آن مكلف اطاعت را اختيار مىكند يا با وجود آن به انتخاب طاعت نزديكتر مىشود و اگر لطف نباشد مكلّف به انتخاب اطاعت نزديك نمىشود با اين كه در هر دو حال ( با وجود لطف و بدون لطف ) مختار است .
و در كتاب الذخيرة في علم الكلام مىنويسد :
اللطف ما دعا إلى فعل الطاعة . وينقسم إلى : ما يختار المكلف عنده فعل الطاعة ولولاه لم يختره وإلى ما يكون أقرب إلى اختيارها . وكلّ من
هامش
( 1 ) . البته اين قاعده پيش از شيخ مفيد نيز مطرح بوده است هر چند كه به اين عنوان شهرت نداشته امّا مضمون آن حتى در زمان ائمه عليهم السلام نيز مطرح بوده است .
( 2 ) . النكت الاعتقاديه : 1 / 35 ، مجموعه مصنفات شيخ مفيد : 10 / 35 .
( 3 ) . رسائل سيد مرتضى : 2 / 280 .