قيمت هر شتر به درهم و دينار و يا گوسفند بايد ببيند چه مقدار است ، چنان كه روشن است .
بر استدلال به اين روايت اشكال مىشود كه اين صحيحه را بايد بر تقيه حمل كرد ؛ زيرا ديه بر حسب درهم را دوازده هزار درهم و بر حسب گوسفند را دو هزار رأس معرفى كرده و اين با ديدگاه اهل سنت سازگار و با رواياتى كه ديه را ده هزار درهم و يا هزار گوسفند مىدانند ، ناسازگار است ، مانند روايات صحيحهء حماد و صحيحهء جميل و صحيحهء ابن حجاج كه پيشتر آوردهايم . از اين روى نمىتوان به اين روايت استدلال كرد .
در پاسخ مىتوان گفت : تنها هنگامى مىتوانيم اين روايت را بر تقيه حمل كنيم كه هماهنگسازى و جمع آنها در نگاه عرفى ممكن نباشد . در حالى كه مىتوانيم صحيحهء ابن سنان را به معناى درهمهايى كه پس از پيامبر ( ص ) و در زمان امام صادق ( ع ) در دولتهاى اسلامى انتشار مىيافت ، بگيريم ؛ زيرا اين درهمها با مقدار نقرهء كمترى سكّه مىخورد ، يعنى پنج نخود ، در حالى كه در گذشته شش نخود بوده و هر ده عدد از آنها برابر با هفت مثقال شرعى بود . از اينجا بود كه اينها را درهمهاى با وزن هفت و درهمهاى سبكتر را با وزن شش مىناميدند ، كه هر ده عدد از آن تقريباً با شش مثقال شرعى برابر بود . مرحوم شيخ نيز پس از آوردن روايتى چنين مىنگارد :
« عبيد بن زرارة عن أبي عبد اللّه ( ع ) قال : الدية ألف دينار أو اثنا عشر درهم أو مائة من الإبل » « ذكر الحسين بن سعيد و أحمد بن محمد بن عيسى أنّه روي من أصحابنا أنّ ذلك يعني اثني عشر درهم من وزن ستة . و إذا كان كذلك فهو يرجع إلى عشرة آلاف » « 1 » عبيد بن زرارة از امام صادق ( ع ) نقل كرده است كه حضرت فرمود :
ديه ، هزار دينار يا دوازده هزار درهم يا صد شتر است .
حسين به سعيد و احمد بن محمد بن عيسى يادآور شدهاند كه از اصحاب ما چنين رسيده است كه اين به معناى دوازده هزار درهم با وزن شش است . از اين روى بازگشت آن به همان ده هزار است .
دربارهء بيست گوسفند نيز مىتوان گفت كه صحيحهء ابن سنان اين شمار را بهاى هر شتر سالخورده مىداند ؛ زيرا شتر « ناب » همان پير سالخورده را گويند كه در سال نهم و
هامش
( 1 ) تهذيب الاحكام ، شيخ طوسى ( ره ) ، ج / 162 ، چاپ اسلاميه ، تهران .