را مىتوان هم از خود عنوان قصاص با توجه به مناسبات عرفى و عقلايى حكم و موضوع ، به دست آورد و هم از طريق برخى از ادلهاى كه حكم قصاص را بيان كردهاند ، از آن جمله :
1 - آيه شريفهء :
وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ
، يعنى : پاداش كار بد ، كار بد است همانند آن ، و كسى كه از حق خود درگذرد و مصالحه كند مزد او با خداوند است ، همانا خداوند ستمگران را دوست نمىدارد . « 1 » اين آيه به قرينهء آمدن كلمهء « عفو » در ذيل آن ، ناظر به قصاص ميان افراد است . در آيه ، از قصاص تعبير به « سيئة » شده با آنكه قصاص ، حق است و سيئه نيست . اين تعبير يا براى بيان تقابل زوجى ميان جنايت و قصاص است ، يا از آن روى است كه عمل قصاص نسبت به شخص مورد قصاص ، عملى بد و ناخوشايند است . در هر صورت معناى آيه آن است كه اگر كسى بخواهد كار بد را با كار بد پاسخ گويد ، واجب است كار او همسان با كار طرف مقابل باشد نه بيشتر از آن . بنابراين ، آيهء شريفه دلالت بر آن دارد كه اندازهء مماثله نيز از حقوق مجنى عليه است و بدون شك ، احساس درد و عذاب در مقابل عدم احساس درد و عذاب به واسطهء بىحسى ، داخل در مقدار مماثله است .
2 - آيهء شريفه :
وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ .
يعنى : اگر مىخواهيد كيفر دهيد ، همان گونه كه كيفر ديديد كيفر دهيد و اگر صبر ورزيد ، آن براى صابران بهتر است . « 2 » استدلال به اين آيه همانند استدلال به آيهء پيشين است .
3 - آيهء شريفه :
. . . فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً .
يعنى :
ما براى ولىّ مقتول ، حق سلطه قرار داديم ، پس نبايد در كشتن زيادهروى كند ، همانا او يارى شده است . « 3 » ظاهر آيه آن است كه حدّ و اندازهء سلطهاى كه براى ولىّ مقتول قرار داده شده تا آنجا است كه در كشتن زيادهروى نكند ، يعنى بيش از قاتل يا غير قاتل را به جاى قاتل نكشد يا
هامش
( 1 ) شورى ، آيه 40 .
( 2 ) نحل ، آيه 126 .
( 3 ) اسراء ، آيه 33 .