كسى كه در روايات و پرسشهاى راويان و اصحاب ائمه ( ع ) دربارهء حكم محارب به تتبع بپردازد ، خواهد ديد كه راويان حتى يك سؤال هم درباره احتمال اينكه لفظ محارب شامل كافران و باغيان باشد ، نكردهاند ، اگر چنين سؤالى مىشد ، عادتاً مىبايست در رواياتى كه به دست ما رسيده انعكاس مىيافت . بنابراين گويا اختصاص آيه به معناى خاصى از محارب ( كسى كه به قصد ارعاب و اخلال در امنيت سلاح بكشد ) ، نزد اصحاب امرى روشن و بديهى بود و امام نيز هرگاه از اين آيه ياد مىكرد يا از او دربارهء اين آيه سؤال مىكردند ، فقط به تفصيل مجازاتهاى چهارگانهء مذكور در آيه ، بر حسب مراتب محاربهء مصطلح مىپرداخت . معلوم مىشود كه غير از همين معناى اصطلاحى محاربه ، معناى ديگرى از آيه به ذهن اصحاب خطور نمىكرده و گرنه از آن مىپرسيدند و بيان آن را از امام مىخواستند . از مجموع اين نكات ، به درستىِ استظهار ياد شده اطمينان حاصل مىشود .
معناى « افساد در زمين »
آنچه گذشت بحث دربارهء عنوان « محاربه » بود كه قيد نخست از دو قيدى است كه در آيهء مباركه آمده است . اينك مىپردازيم به بيان معناى قيد دوم كه عبارت است از « افساد در زمين » اين قيد ، مدلول جمله (
وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً
) است و در چند نكته ، از آن بحث خواهد شد :
نكته اول - مراد از « افساد در زمين » چيست ؟
فساد ضد صلاح است و به « بيرون رفتن چيزى از اعتدال » نيز تفسير شده است . از اين رو فساد هر چيزى بر حسب خود آن چيز معنا مىشود . بدون شك ، هر جرم و معصيتى كه از انسان سر مىزند ، فسادى است در يكى از جنبههاى زندگى او ، اما عنوان « فساد و افساد » چون اضافه شود به « الارض » ( زمين ) ، معناى آن مقيد مىشود و اختصاص پيدا مىكند به فسادى كه در زمين واقع مىشود . دربارهء تقييد فساد به « فسادى كه در زمين واقع شود » سه احتمال وجود دارد :
احتمال اول : اين تقييد صرفاً براى بيان ظرف فساد است ، يعنى فساد در ظرف زمين واقع مىشود ، بر پايهء اين احتمال ، عنوان « فساد در زمين » همهء مفاسدى را كه در زمين به وقوع مىپيوندد در بر مىگيرد .
چنين احتمالى بسيار بعيد بلكه اصلًا نادرست است . زيرا لازمهء آن اين است كه قيد « فى الارض » در آيه ، زايد و بيهوده باشد . چون بسيار روشن است كه زمين محل زندگى