صلاحيت آن براى استقرار زندگى انسان از ميان مىرود . وجدان عرفى بر اين معنا گواهى مىدهد و ملاحظهء موارد استعمال اين تركيب در ديگر آيات قرآن كريم ، هم بر همين معنا تأكيد مىورزد . در بعضى از آيات ، ميان « افساد فى الارض » و « صلاح الارض » مقابله صورت گرفته است : (
وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً )
« 1 » (
وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
) . « 2 » تقابل انداختن ميان « افساد فى الارض » و « اصلاح الارض » ، مىرساند كه مراد از « افساد در زمين » « افساد زمين » است يعنى نقطهء مقابل اصلاح زمين ، نه صرف معناى ظرفيت و اينكه زمين ظرف وقوع فساد است . بلكه در مواردى مثل آيات زير ، ظرف دانستن « فى الارض » مستلزم لغو بودن آن و تكرار بيهوده در كلام است : (
وَ إِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ
) « 3 » و (
أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ
) ، « 4 » تكرار قيد « فيها » در اين جملات ، تناسبى با ظرف بودن آن ندارد ، بلكه به ناچار بايد براى بيان نكته و خصوصيت ديگرى غير از ظرفيت باشد و آن خصوصيت عبارت است از افكندن فساد در زمين و فاسد كردن آن ، بلكه مىتوان گفت : در همهء مواردى كه ظرف « فى الارض » قيد يا وصف « فساد » قرار داده شده قبل از آنكه فساد به فاعل خود در جمله اسناد داده شده شود ، از چنين تركيبى همواره همين خصوصيت به ذهن تبادر مىكند . اين آيات را ملاحظه كنيد : (
وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ
) « 5 » (
أَمْ نَجْعَلُ . . . الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ
) « 6 » (
مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ
) « 7 » (
لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ
) « 8 » از اين آيات و از آيات ديگرى كه اين تركيب در آنها به كار رفته است ، بدست مىآيد كه فسادى كه در اين آيات لحاظ شده ، فساد خاصى است كه مقيد است به قيد «
فِي الْأَرْضِ
» و معناى آن تباه كردن زمين است از آن جهت كه محل استقرار و سكونت انسان است ، چنان كه جملهء (
وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ
) در آيهاى كه گذشت ، نيز همين معنا را مىرساند . ممكن است گفته شود : اين برداشت از آيات مذكور ، متوقف بر
هامش
( 1 ) اعراف ، 56 .
( 2 ) اعراف ، 85 .
( 3 ) بقره ، 205 .
( 4 ) بقره ، 30 .
( 5 ) قصص ، 77 .
( 6 ) ص ، 28 .
( 7 ) مائده ، 32 .
( 8 ) يوسف ، 73 .