كاملين . » « 1 » از امام صادق ( ع ) شنيدم كه فرمود : هزينههاى زن طلاق گرفتهء باردار را بايد تا هنگام زايمان پرداخت . آنگاه او در برابر مزدى كه زنان ديگر نيز مىگيرند ، در شير دادن فرزند خويش ، شايستهتر از ديگران است .
خداوند بزرگ و بلند مرتبه مىفرمايد : « هيچ مادرى از جهت فرزندش زيان نبيند و هيچ پدرى نيز و بر وارث نيز مانند همين لازم است » . نه فرزندش و نه پدرش در شير دادن نبايد زيان ببينند و زن نيز نمىتواند براى شير دادن بيش از دو سال ، چيزى را درخواست كند .
شيوهء استدلال به اين روايت ، همانند روايت پيشين كنانى است .
بدين سان مىبينيم كه هم اين دو آيه و هم روايات ، دلالت بر اين دارند كه هزينههاى زمان باردارى و مزد شير دهى ، به دليل زيان نرسيدن به زن طلاق گرفته و فرزندش ، بر عهدهء شوهر است ، با اين كه صادق بودن زيان بر بزهديده ، بسى آشكارتر است ، تا بر زن طلاق گرفته ؛ زيرا زن ، گونهاى وابستگى و بهرهجويى از فرزند داشته و پيدايش فرزند نتيجهء كار خود او نيز هست و نه تنها شوهر .
بنابراين ، زيان به شمار آوردن نپرداختن هزينههاى زن باردارِ طلاق گرفته ، يا مادر شير ده در اين آيه ، همان گونه كه ضمان را از راه لا ضرر ثابت مىكند ، گواه بر آن است كه اگر كسى سبب شود تا ديگرى زيانى را بر خويش بپذيرد و براى خود ، يا آنچه به او بازمىگردد ، هزينهاى را بپردازد ، عنوان اضرار بر آن صادق است ، هر چند شخص هزينهكننده از آن هزينهها خود نيز بهرهمند گردد ، چنان كه بزهديده در درمان خويش و مادر شير ده از فرزند خود بهره مىبرند . همچنين ثابت مىگردد كه عنوان اضرار در اين موارد ، صادق بوده و از عنوانهايى چون اتلاف و تقويت ، گستردهتر است . بدين سان ، هنگامى كه ثابت شد ، عنوان اضرار در جايى كه زيان مالى باشد ، ضمان را در پى مىآورد ، اصل مقتضى براى ضامن بودن بزهكار نسبت به هزينههاى درمان ثابت مىگردد .
بايد انصاف داد كه اين نكته ، از ديدگاه فقهى بسيار با اهميت و در خور درنگ است .
اگر علت ضمان را تنها در عنوان اتلاف يا تلف در دست كسى بدانيم ، چنان كه برخى از فقيهان پسين ، چنين مىانديشند ، بايد تنها در موارد صادق بودن اتلاف يا تلف ، ضمان را
هامش
( 1 ) همان مدرك ، ج 15 / 178 .