به عبارت ديگر ، تقدير الهى اين است كه مثلًا آتش خاصيّت سوزاندن داشته باشد ، ولى فعليّت اين خاصيّت - تحقق آن - به قضاى الهى است و از طرف ديگر يك سلسله اسباب غيبى مانند توكّل ، صدقه و دعا - كه امور غير عادى مادىاند - داريم كه هر كدام اثر خاصى دارند ، در مرحله عمل هر يك از آن علل مادى و معنوى - ظاهرى و غيبى - كه قوىتر باشد در تحقق امور مؤثر واقع مىشود و مقتضاى آن وجود پيدا مىكند ؛ مثلًا در بسيارى از موارد عليرغم وجود موانع ، صلهء رحم كه به عنوان يك عامل طول عمر مقدّر شده است بر همه عوامل ديگر پيروز مىشود و در نتيجه عمر فرد طولانى مىگردد ، لذا در روايت وارد شده است :
« صلة الرحم تزيد في العمر و تدفع ميتة السوء » ؛ « 1 » [ « صلهء رحم عمر را طولانى ، و سختىهاى مرگ را بر طرف مىكند » . ]
خلاصه حقيقت « بداء » اين است كه اسباب و مقتضيات منحصر در اسباب مادى نيست ، بلكه در كنار اسباب مادى يك سلسله اسباب غير مادى نيز بر حسب تقدير الهى در كارند .
بر اين اساس بايد هم به اسباب غيبى ايمان داشت و هم به ارادهء الهى و اينكه « كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » « 2 » و استمرار تدبير و تصرّف او در رزق ، شفا و هدايت و . . . بدون خواست خداوند تأثير ندارد ، هرچند ما نتوانيم تفصيلات اين شؤون الهى و ارتباط آنها را با يكديگر درك كنيم .
هامش
( 1 ) . بحارالأنوار ، ج 77 ، ص 172 .
( 2 ) . سورهء الرحمن ، آيه 29 .