« وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْها » ؛ « 1 »
« هر كس بر راه گمراهى رفت ، زيانش بر خود او است » .
و مثل :
« وَمَن يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً » ؛ « 2 »
« هر كس نافرمانى خدا و رسولش را بكند ، به تحقيق در گمراهى سختى افتاده است » .
و مثل :
« هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ » ؛ « 3 »
« خداوند از هركسى بهتر مىداند چه كسى از راه او گمراه شده است » .
و مثل :
« وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَن سَوآءِ السَّبِيلِ » ؛ « 4 »
« بسيارى را گمراه كردند و از راه راست به دور افتادند » .
و امّا آياتى مثل « يضلّ اللَّه » و « أضلّه اللَّه » با توجّه به آيات بسيار ديگر قرآن ، دلالت بر اضلال به معناى " اجبار بر عدول از حقّ و انحراف " ندارد و آياتى كه بعضى از آنها توهّم جبر و سلب اختيار كردهاند ، به هيچ وجه دلالتى بر اين معنا ندارند و ضلالتى كه اختيارى نباشد و اضلالى كه سلب اختيار نمايد ، وجود ندارد ، چنانكه در اضلال بعضى از افراد بشر بعضى ديگر را و اضلال شيطان نيز ، مسألهء سلب اختيار در بين نيست و غير از دعوت به ضلالت و تزيين آن و اغوائاتى كه اگر پيروى
هامش
( 1 ) . سوره يونس ، آيه 108 .
( 2 ) . سوره احزاب ، آيه 36 .
( 3 ) . سوره نحل ، آيه 125 .
( 4 ) . سوره مائده ، آيه 77 .