كنند و بر آن خانهء آزاد شده طواف كنند . » اين آيه به ضرورت اداى نذرها اشاره مىكند و نذر - عادتا - چيزهايى است كه فرد خود را ملزم و متعهد مىكند كه اگر سالم به مكّه برسد ، يا حاجتهايش برآورده شود آن نذر را ادا كند . شايد از اين آيه تأكيد بر پاكسازى قلب و سبك ساختن آن را با پرداختن نذرها به صورتى كه حاجى با صفحهاى جديد از زندگى به خانهء خود بازگردد ، استنباط كنيم . امّا دربارهء طواف و گشتن در پيرامون خانهء آزاد شده ( از قيد هر ملكيّت فردى ) ، در احاديث آمده است كه مراد آخرين طواف است كه به نام طواف زن ناميده شده براى آن كه زنان حاجيان بر شوهران خود حلال نمىشوند مگر پس از آن طواف ، و بعضى آن را طواف وداع و بدرود ناميدهاند زيرا آخرين طواف در پيرامون خانهء خداست كه پروردگار آن را در اينجا « بيت العتيق » ناميده ، چه از آن كه به ملكيّت افراد درآيد و زير سلطهء جابران و زورگويان قرار گيرد آزاد است و مركزى است براى آزادى مردم . و اين / 53 نخستين خانهاى است كه براى مردم ( تمام مردم ) بنا شده و خداوند آن را از گزند غرقه شدن به هنگام طوفان بزرگ در روزگار نوح پيامبر - عليه السّلام - رها و آزاد گذاشته است .
سخن اخير
در احاديث اهل بيت - عليهم السّلام - آمده است كه كلمهء « ليقضوا تفثهم - چرك خود را از خويش دور كنند » به وسيلهء ديدار با ( امام ) است . مگر نه آن كه حضور نزد امام و ديدار با او در فضاى آزادى در بيت الحرام چركهاى معنوى قلب حاجيان از ميان مىبرد و مىزدايد و آنان را براى آغاز كردن سفر جهادى ديگرى آماده مىسازد ؟ اين تفسير بر بعد تمدّنى حج تأكيد مىكند كه در تحوّل زندگى سياسى و اقتصادى و اجتماعى امّت از طريق حج مجسّم و متبلور مىشود و از طريق ديدار با امام امّت و رهبر و فرمانده مسير و حركت آن و پيشاهنگ جنبش فرخندهء آن صورت مىگيرد .
در حديثى ديگر آمده است : امام يكى از احكام روانه شدن به خانهء خدا را