قضيهاى مجمل و بىدليل نيز كذب و دروغ محسوب مىشود ، زيرا كاستن و از بين بردن ارزش انسان با فضيلت - كه خدا او را با كرامت و شرف آفريده ، و خواسته است كه با كرامت زندگى كند ، و آبرويى نيك پشت سر خود باقى گذارد - عينا همان دروغ است .
ممكن است انسان در آنچه مىگويد راستگو باشد ، ولى وقتى در تعيين موقعيّت و مشخصات سخنى كه مىگويد خطا كند دروغگو مىشود ( يعنى سخنش مطابق با واقع نيست ) . و بر عكس اين ، در مضمون حديثى پشت در پشت آمده است :
« دروغ به خاطر اصلاح در نزد خدا راست محسوب مىشود » « 9 » .
كلمهء « عند اللَّه - در نزد خدا » در اين آيه دلالت بر آن دارد كه گر چه آنها به نظر خود راستگو باشند ولى در نزد خدا دروغگويانند و جزاى دروغگو را دريافت مىكنند ، و شايد اين امر از آن رو باشد كه جوانب و شرايط محيط بر سخن خويش را مراعات نكردهاند .
[ 14 ] قرآن بر ناهنجارى و درشتى اين خطا تأكيد مىكند ، بنا بر اين سخنى ساده كه بدون علم و آگاهى و اثباتى بر زبان بسيارى از مردم مىگذرد خطرهاى جدّى بزرگى در پشت سر خود دارد ، و اگر خداوند بر مردم مهربان نبود بيگمان آنان را گرفتار عذابى بزرگ مىكرد .
«
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ
- اگر فضل و رحمت خدا در دنيا و آخرت ارزانيتان نمىبود ، به سزاى آن سخنان كه مىگفتيد شما را عذابى بزرگ در مىرسيد . » به سبب سخنان بدى كه در گرداب آن افتاده بوديد .
[ 15 ] «
إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ / 275 وَ تَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ
- آن گاه كه آن سخن را از دهان يكديگر
هامش
( 9 ) - شايد سعدى از همين حديث تأثّر پذيرفته كه گفته است : دروغ مصلحت آميز به از راست فتنه انگيز . م .