هم چنان كه انسان مسئول رفتار و حركات خويش است ، تهمت آفرينان بر ضدّ پيامبر ( ص ) نيز بار مسئوليّت سخن خود را در سراى دنيا با رسوا شدن و آشكار گشتن شايعات باطل خويش ، و در آخرت با تحمل عذاب دردناك بر دوش مىكشند .
«
وَ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ
- و از ميان آنها آن كه پيرتر است و بيشترين اين بهتان را به عهده دارد به عذابى بزرگ گرفتار مىآيد . » پيداست كه روند آيه به سر كردهء اين دارو دسته كه بار سنگين اين گناه را بر دوش دارد و متحمّل عذابى بزرگ مىشود ، اشاره مىكند . عادت اقتضا مىكند كه اين دار و دسته سركرده و بزرگى داشته باشند كه منبع و سرچشمه سرهم بندى كردن اين تهمت بوده يا لا اقل بدان جهت و قانونمندى داده باشد . و به نظر مىرسد كه كهنسالان كه روزگار زندگيشان سپرى شده ، / 272 و احساس مىكنند كه آفتاب عمرشان بر لب بام است و نزديك به غروب و افول است ، هم آنانند كه اين تهمت را شايع و پخش كردهاند ، زيرا آنها پيش از ديگران منفى باف و حسود بودهاند ، و شايد مراد از كهنسالترين در اينجا همان پير گروه منافقان در روزگار رسول اكرم ( ص ) بوده باشد .
تا اينجا مطلب مقصود بر « خود آن تهمت » بود ، امّا گفتار آينده متوجّه جنبهاى ديگر از اين قضيّه مىشود ، آنجا كه خداوند مسئوليتى را كه در برابر نظير چنين امرى بر دوش اجتماع مىافتد معيّن مىكند و مىگويد :
[ 12 ] «
لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَ قالُوا هذا إِفْكٌ مُبِينٌ
- چرا هنگامى كه آن بهتان را شنيدند ، مردان و زنان مؤمن به خود گمان نيك نبردند و نگفتند كه اين تهمتى آشكار است ؟ » بر اجتماع با ايمان لازم است كه پيش از هر موضعگيرى ماجراهايى را كه پشت صحنهء بهتان و جعل آن دروغ بزرگ مىگذشته دريابد و بشناسد ، زيرا اين موضوع منحصر تنها به شخص پيامبر نبوده بلكه شامل آنان نيز مىشده و سلامت اجتماع آنان را تهديد مىكرده ، دارو دستهء ياد شده نمىخواستهاند تنها از كرامت