طبيعى به طورى كه هيچ هدف و قصدى در كار نباشد صحيح نيست . « 1 »
اين است كه حتى افرادى از بزرگترين متفكرين ، نه فقط در ثبات نواميس و وجوب آنها بلكه در وجودشان نيز ترديد مىكنند و تدبير غيبى و تسلط ارادهاى ما فوق طبيعت و ماده و امكان تخلف نواميس را پذيرفتهاند .
هامش
( 1 ) . مخفى نماند كه بحث ما در اينجا آن بحثى كه بين اشاعره و ديگران درباره اسباب طبيعى بوده ، نيست ، زيرا آن بحث بين الهيين واقع شده ، اشاعره هيچ سببى را طبيعى نمىدانند و مىگويند : هرچه را ببينى كه در موجود ديگر اثر مىگذارد ، اثر از خود آن موجود نيست بلكه از عادت « اللّه » است ، مثلًا آتش مىسوزاند ياگرم مىكند ، به هيچ وجه به تأثير آتش نيست و آتش سوزندگى ندارد بلكه عادت خدا براين جارى است كه وقتى چيزقابل احتراقى را نزديك آتش مىبرند خدا آن را مىسوزاند .
و ديگران از جمله دانشمندان شيعه مىگويند : اسباب به اراده خدا و به جعل و تسخير الهى مؤثرند و آيات قرآن نيز براين معنا دلالت دارند ، مانند اين آيه : اللّهُ الَّذي يُرْسِلُ الّرياحَ فَتُثيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ في السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ ، ( روم ، آية 48 ) ؛ : يعنى « خداست كه مىفرستد بادها را پس بر مىانگيزد ( بادها ) ابر را پس مىگستراند ابر را در آسمان چنانچه مىخواهد » .
كه اين آيه با لطيف ترين بيان تأثير باد را در برانگيختن ابر در عين آنكه فرستادن باد و گستراندن ابر را درآسمان به خدا نسبت داده ، بيان فرموده است و مثل اين آيه : وَ ارْسَلْنَا الرَّياحَ لَواقِحَ . . . حجر ، آية 22 ) ؛ يعنى : « فرستاديم بادها را آبستن كننده » .
پس در عين حالى كه اسباب مؤثرند ، مسبب الأسباب خداست و هر چه هست مسخر او و اراده اوست . حال چه وجود نواميس را ثابت دانسته ، ولى مؤثر مستقل ندانيم و چه اصل وجود آنها را ثابت ندانيم و فقط خود اشيا را سبب بدانيم و از آن تعبير به نواميس كنيم ، بحث اشاعره و ديگران در جاى خود مىباشد .
دراينجا سخن ميان موحد و مادى است كه بعضى از ماديين چون مىبينند اگر بخواهند اين نظام حاكم بر عالم كون را به ذوات اشيا مثل ابر و باد و باران و آتش و ماده بى شعور و بىقصد نسبت دهند ، خرد پسند نيست ، سخن خود را عوض كرده و الفاظى مثل قواعد و نواميس را جلو آورده و حوادث طبيعى را به ناموس و قاعده نسبت مىدهند درحالى كه معنا يكى است و همانطور كه درمتن گفته شد اصل وجود نواميس ، مورد ترديد است . و در عدم شعور و قصد ، نواميس و ماده تفاوتى ندارند . .