حال ، اين معنايش انكار واقعيت كشف نيوتن نيست « 1 » بلكه ترديد در مادى بودن قوه جاذبه و فاعل بودن جرم سنگين و مؤثر بودن آن است . و گرنه هر دو جرم ، اين نسبت و ارتباط را كه نيوتن كشف كرده با هم دارند . اما آيا نيوتن در اين كشف ، علت را هم كشف كرده ؟ اين مطلب قابل ترديد است . و اگر مقصود ، علت مستقل است كه مثل قانون جاذبه و قوانين طبيعى فاعل باشد . به طريق اولى و به طور قطع غير معقول و مورد انكار است . و تعليل حوادث به قوانين
هامش
( 1 ) . يكى از دانشمندان مىگويد : دانشمند در حقيقت بر عجايب ما مىافزايد و آن را حل نمىكند ، ستاره شناس با علم و دقت و حساب و رصدش چه كارى انجام داده ؟ او آشكار كرده است كه ميليونها ستاره درآسمان به قوه مركزى درجاى خود باقى هستند ، يا در مدار خود در گردش مىباشند و قوه جاذبه در بين آنها حفظ توازن كرده و از تصادم و برخورد آنها به يكديگر مانع شده ، سپس وزن خورشيد و نجوم و حجم آنها و سرعت سير هريك و بُعد آنها را از زمين بيان مىكند كه تعجب ما را بيشتر مىسازد . اما جاذبه چيست ؟ و قوه مركزى چگونه پديدار گشته و اين نظام دقيق چگونه به وجود آمده ؟ سؤالهايى است كه ستاره شناس از حل آنها عاجز است ( سپس از علوم ديگر مثل ژئولوژى (Geologie، زمين شناسى ، معرفة الاراضى ) وحيات شناسى مثال آورده و مىگويد : ) دانشمندان غير از ظاهر اين عالم چيزى را شرح نمىدهند و بر تعجب ما مىافزايند ، از همه آنان بپرس مؤلف اين كتاب پر از عجايبى كه شما بعضى از عجايب آن را شرح مىدهيد و از شرح بيشتر عجايب آن عاجزيد ، كيست ؟ آيا تأليف هست و مؤلف نيست ؟ آيا نظم هست و به وجود آورنده نظم نيست ؟ آيا پديد است و پديد آورنده نيست ؟ چه كس دراين عالم ، حيات را آفريده ؟ و كيست آن عقلى كه عالم را اداره مىكند ؟ چگونه ميليونها حقايق و عجايب عالم طبيعت و عجايب وجود خودمان را توجيه و تفسير مىكنيد ؟
سپس مىگويد : آخرين نقطهاى كه علم ( علوم طبيعى و تجربى ) به آن مىرسد اين است كه بر نصف حقايق آگاه شود كه آن ظاهر اشيا و پاسخ از پرسش « چگونه » است . اما نصف ديگر كه نصف استوارتر است ، باطن اشيا و پاسخ از پرسش « چيست » است كه علم به تمام معنا از جواب آن حتى به اندازه يك حرف عاجز است ( حضارة الاسلام ، شماره 8 و 9 سال چهاردهم ) .
اما فطرت بشر و عقل او به تمام اين پرسشها جواب مىدهد همانطور كه قرآن مىفرمايد :
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الأرضَ لَيقُولُنَّ اللّهُ . . . زمر ، آية 38 ) .