به طور كلّى ، مفاد آيهى كريمه اين است كه - اى پيامبر ( ص ) - پس از آن كه دعوتت در كفّار تأثير نداشت ، و بعد از اقامهى دليل و برهان و معجزهى تو را تكذيب كردند ، به آنان بگو : « من از شما برائت مىجويم و جزاى عملتان با خداوند است ، همانطور كه جزاى عمل من با اوست ؛ و پيامدهاى عمل هر دو طرف فقط بر همان طرف مترتّب مىشود نه بر ديگرى » .
با اين حال ، اين سوره مكّى است ، و از آياتش چنين بر مىآيد كه از سورههاى ابتداى بعثت بوده است ؛ بدين صورت كه پس از آن كه مشركان نزول وحى بر پيامبر ( ص ) را انكار كرده و قرآن را سحر ناميدند ، ياران و دوستان او را اذيت كرده و حتى آنان را مجبور به كفر و شرك نمودند ، اين سوره نازل شد . پيامبر اكرم ( ص ) به حسب ظاهر - با قطع نظر از اعمال ولايت تكوينى خود - نمىتوانست آنان را هدايت ، آزار و اذيتشان را از مسلمانان دفع كند . وظيفه در چنين مواردى مدارا است ، تا به اين وسيله اذيتهاى ايشان كمتر شود ، و مسلمانان بتوانند ساز و برگ فراهم آورند . به همين دليل ، شاهد آن هستيم كه پس از هجرت و تهيهى ساز و برگ - مِن قُوَّةٍ وَ مِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ « 1 » - آيهى : وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ - يعنى : « و هر كجا مشركان را يافتيد به قتل رسانيد » « 2 » - و : فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ - يعنى : « آنگاه مشركان را
هامش
( 1 ) . اعراف ( 8 ) : 60 .
( 2 ) . بقره ( 2 ) : 191 ؛ نساء ( 4 ) : 91 .