بازگشته و به رحمت و غفران رو مىآورد .
برخى گفتهاند : تاب الله يعنى قبل الله التوب من عبده « 1 » ؛ خداوند توبه بندهاش را پذيرفت . « 2 » اگر معناى دوم را بپذيريم ، لازمهاش اين است كه توبه به دو معنا باشد . توبه در انسان به معناى رجوع و توبه در خدا به معناى پذيرش در حالى كه اين خلاف ظاهر است و در هر دو به معناى بازگشت است . منتها در انسان بازگشت از گناه و در خداوند رجوع از عقاب به رحمت .
حقيقت توبه
برخىها گمان مىكنند حقيقت توبه لفظ ( استغفرالله ربى و أتوب اليه ) يا الفاظ نظير آن است ، اما اين تصور غلطى است . توبه يك حقيقت قلبى است ، از همين رو در نهج البلاغه آمده است كه فردى در حضور حضرت على ( ع ) كلمه استغفار را بر زبان جارى كرد ، حضرت امير ( ع ) متحير شدند و فرمودند : ( ثكلتك امك ! اتدرى ما الاستغفار ؟ ) : « 3 » مادرت به عزايت بنشيند ! آيا مىدانى استغفار چيست ؟ آنگاه حضرت ، شش شرط براى استغفار و توبه ذكر فرمود از جمله : حقيقت استغفار اين است كه از گناه خود پشيمان شوى ؛ اما پشيمانى واقعى . انسانِ پشيمان نه تنها مجدداً به سراغ گناه نمىرود ، بلكه تصميم مىگيرد در صدد جبران آن برايد . اگر مال حرام خورده ، گذشته از
هامش
( 1 ) . ابن منظور ، لسان العرب ، ج 1 ، ص 233 .
( 2 ) . شيخ طوسى ، التبيان ، ج 4 ، ص 552 و 317 ؛ طبرسى ، جوامع الجامع ، ج 1 ، ص 382 ؛ قرطبى ، تفسير قرطبى ، ج 1 ، ص 326 ؛ راغب اصفهانى ، المفردات ، ص 76 .
( 3 ) . سيد رضى ، نهج البلاغه ، حكمت 416 .