چه بسا ممكن است از خواندن و تأمل در آيات شريفه سؤالات ديگرى نيز به فكر انسان برسد .
اما تفصيل مطالب هفتگانهاى كه از آيات شريفه به دست مىآيد :
از اين مطالب جز مطلب اول هيچ كدام در قلمرو علوم تجربى نيست تا مورد تعارض علم و دين باشد . زيرا يا از اخبار جهان غيب است يا مطالب فلسفى و عقلى است كه علوم تجربى را به آن عرصه راهى نيست .
اما در خصوص مطلب اول كه آفرينش انسان از طين ، صلصال و حماء مسنون است ، بايد گفت : اگر ما در پيدايش بشر تابع فرضيه « فيكسيسم » بشويم
يا تنوع و تحول انواع زنده از يكديگر را بپذيريم ، هيچ كدام مخالف و معارض اين آيات شريفه نخواهد بود ، زيرا معناى آيه شريفه : وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ از دو حال خارج نيست :
الف - هر كدام شما از خاك و گل آفريده شده است ، پس هر چند هر انسانى از پدر و مادرى به وجود آمده ولى پيش از آن كه انسان ، انسان شود و جنين گردد و حتى به شكل اسپرم و تخمك در بيايد جز مواد بىجان اين جهان بوده و سپس با تغيير شكل و صورت به وضع فعلى درآمده است ، به قول ملاى رومى :
از جم - ادى م - ردم و نام - ى ش - دم وز نم - ا م - ردم زحي - وان س - رزدم
اين سخن هم طبق نظريه فيكسيسم و هم تحول انواع درست و صحيح است .
در پرتو وحى (فارسى) — صفحة 274
مساهمون: السيد عبد الكريم الموسوي الاردبيلي
ص٢٧٤