هامش
براى آدم . وى مىگويد : اين قول كه سجده براى آدم از باب تحيت و تعظيم او بود كما اين كه ملائكه بر آدم سلام دادند ، منافاتى با جايز نبودن عبادت غيرخدا ، ندارد زيرا كه : الف - ممكن است بعضى اوقات عادت در تواضع و تعظيم ديگران افتادن بر زمين بوده است . ب - به علاوه اين كه ملائكه اگر بر آدم هم سجده كرده باشند در واقع عبادت الهى را انجام دادند چرا كه اين امر به دستور خداوند متعال بوده است ] تفسير القرآن الكريم ، ج 3 ، ص 9 [ .
مرحوم خويى اين بحث را مفصل بيان كرده و خود قايل به اين قول شده است كه سجده ملائكه از باب تكريم و تعظيم مقام آدم بوده است ، ولى اين كه گفتند آدم قبله گاه بود و سجده در واقع براى خداوند بوده است ، صحيح نيست . چون در اصطلاح ادبى مىگويند : « صلّيتُ إلى القبلة » نه اين كه « صلّيت للقبلة » و اگر آدم قبله گاه بود بايد در قرآن مىفرمود : « اسجدوا إلى آدم » . در حالى كه فرمود : « اسجدوا لآدم » . به علاوه اين كه شيطان از سجده بر آدم خوددارى كرد از لحاظ علو و عظمت مقام بود كه حسادت ورزيد نه فقط از جنبه قبله گاه بودن آدم ، چرا كه شيطان گفت : « أنا خير منه » . ايشان بعد از بيان اين دو اشكال ، چنين جواب مىدهند : « صلّيت للقبله » نيز صحيح است و به علاوه ممكن است اباى شيطان از سجده بر آدم فقط به علت تعظيم و تكريم او نبوده بلكه امور ديگرى نيز نقش داشته است . و ممكن است سجده به معناى انقياد و خضوع باشد . ] خوئى ، منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغة ، ج 2 ، ص 74 و 76 [ .
ابن كثير منظور از سجده را اكرام و تعظيم انسان مىداند ] ابن كثير ، قصص الانبياء ، ج 1 ، ص 38 [ .
سيد نعمت الله جزايرى سه قول نقل كرده و در ضمن تصريح مىكند كه سجده فرشتگان به هر صورت سجده بر آدم بوده است اما نه سجده عبادتى . چرا كه در اين صورت مستلزم شرك مىشود ؛ بنابراين سجده فرشتگان چون به امر خداوند بوده است در واقع عبادت و اطاعت خدا مىباشد ] جزائرى ، النور المبين فى قصص الانبياء و المرسلين ، ص 31 و 40 [ .
علامه مجلسى اين روايات را نقل كرده است : 1 - امام حسن عسكرى ( ع ) مىفرمايد : سجده بر خدا بوده است و آدم قبله گاه . 2 - امام صادق ( ع ) مىفرمايد : چون اطاعت از امر خدا بود پس در واقع سجده براى خدا بود نه براى آدم . 3 - آن حضرت مىفرمايد : سجده ملائكه تعظيم و تكريم آدم بود نه عبادت او . 4 - امام هادى ( ع ) مىفرمايد : سجده آنها اطاعت از امر خدا و به جهت محبتى بود كه از آدم در دل آنان بوده است . 5 - امام موسى بن جعفر ( ع ) مىفرمايد : سجده آنها براى اعتراف و فضيلت آدم بوده است . 6 - پيامبر اكرم ( ص ) فرمودهاند : سجده فرشتگان عبادت براى خدا و اكرام آدم بوده و كرامت آدم نيز از اين