5 . خلقت ابليس از آتش چگونه است ؟ نار سموم ( آتش سوزان ) يعنى چه ؟ « 1 »
هامش
لحاظ كه ما در صلب او قرار داشتيم ] بحارالأنوار ، ج 11 ، ص 139 [ .
فخر رازى سجده بر غير خدا را شديداً رد نموده و سجده فرشتهها را سجده عبادتى نميداند ، اما اين كه سجده ملائكه چه بوده است چند نظر بيان مىكند : 1 - سجده فرشتگان براى خدا بود و آدم قبلهگاه . 2 - سجده آنها بر آدم بود امّا نه از جهت عبادت بلكه به خاطر تعظيم و تكريم مقام آدم ( ع ) و اين امر در قبل از اسلام وجود داشته كه موقع سلام و احترام براى هم سجده مىكردهاند ] تفسيير الكبير ، ج 2 ، ص 212 [ و نيز رجوع كنيد به : ] تفسير الكبير ، ج 14 ، ص 30 و قرطبى ، الجامع لأحكام القرآن ، ج 1 ، ص 200 و 3 . ] 201 . اصلًا منظور از سجده آن سجده متعارف كه گذاشتن پيشانى بر زمين باشد نيست ، بلكه منظور همان معناى لغوى است كه تذلل وانقياد است ] قرطبى ، الجامع لأحكام القرآن ، ج 1 ، ص 201 [ .
قرطبى سجده بر غيرخدا را تا زمان پيامبر جايز مىداند و به مواردى از عمل صحابه استناد مىكند و مىگويد : پيامبر به جاى سجده براى يكديگر امر به مصافحه كردن نمودند ] الجامع لأحكام القرآن ، ج 1 ، ص 201 و 202 [ .
آلوسى به استناد ( فقعوا له ساجدين ) كلمه وقوع به معنى « سقوط » را دليل گرفته است بر اين كه سجده مجرد انحنا و اشاره نبوده بلكه همان معناى متعارف مقصود است و مقصود از سجده بر آدم يا همان تعظيم و تكريم مقام آدم بوده است يا سجده بر خدا بوده و آدم قبلهگاه آنان بوده است ] روح المعانى ، ج 14 ، ص 45 [ .
ابن ابى الحديد معتقد است : آدم قبلهگاه بود و خداوند تعال مسجود . اگرچه وى سجده بر آدم به وجه تعظيم و تكريم را نيز به عنوان احتمال ذكر مىكند و سجده عبادتى را براى غير خدا جايز نميداند ، ولى به عنوان تكريم براى غيرخدا عيبى ندارد ، چنان كه برادران يوسف براى تعظيم و تكريم او به سجده افتادند ] ابن ابى الحديد ، شرح نهج البلاغه ، ج 1 ، ص 100 [ .
طبرى مىنويسد : « كان سجود الملائكه لآدم تكرمةً لآدم و طاعة لله لا عبادة لآدم » ] ج 1 ، ص 228 و 229 [ .
ميبدى مىنويسد : « الأصحّ و الأ قرب إلى الصواب كانت الطاعة لله و السجود لآدم » ] كشف الاسرار ، ج 1 ، ص 144 [ .
( 1 ) . علامه طباطبايى مىنويسد : آفرينش ابليس از آتش مانند آفرينش انسان از خاك است . اما در اين كه آن مخلوق از آتش و مخلوق از خاك ، نوع جن است يا منظور همان جان است كه ابوالجن مىباشد چنان كه در انسان نيز نوع انسان است يا خصوص حضرت آدم ( ع ) ، اختلاف است ] الميزان ، ج 19 ، ص 99 [ . در جاى ديگر ] ج 20 ، ص 39 [ مىفرمايد : جن ( كه شيطان از جمله آنان مىباشد ) مانند انسان زندگى مىكند و مىميرد و سپس در روز قيامت مبعوث مىشود و آنها نيز مرد و زن دارند و با توالد و تناسل به ازدياد نسل مىپردازند ؛ شعور و اراده دارند و مانند انسان به تكليف مىرسند .