هامش
نماينده و نمونه اى از تمام انسانها بوده و گرنه سجده فقط براى آدم نبوده است . وى اين گونه استدلال مىكند : « ولو لا أنّ الجميع مسجودون بنوعيتهم للملائكه لم يستقم له أن ينتقم منهم هذه النقمة ابتدائاً و هو ظاهر » ] الميزان ، ج 1 ، ص 132 و ج 8 ، ص 20 [ .
در تفسير « البرهان » به استناد حديث ابن عباس از پيامبر كه مىفرمايد : بعد از اين كه خداوند اصحاب كسا را به آدم معرفى فرمود آدم سجده شكر به جا آورد . در عوض خداوند هم ملائكه را مأمور سجده به آدم نمود ] بحرانى ، البرهان ، ج 1 ، ص 89 [ .
صاحب التبيان مىگويد : گروهى گفتهاند : سجده ملائكه همان اكرام و تعظيم مقام آدم بود و گروهى گفتهاند : خداوند آدم را قبلهگاه ملائكه قرار داده و سپس آنها را امر به سجده كردن به قبلهگاهشان نمود . شيخ نظر اول را پذيرفته است و به آياتى از قبيل خرّوا له سجّداً استناد فرموده است . به علاوه اين نظر را مطابق با روايات و اخبار مىداند و آن را به قتاده و گروهى از دانشمندان نسبت مىدهد و نظر دوم را از لحاظ اين كه تعظيم و تكريم مقام آدم را به طور مطلوب نميفهماند ، رد مىكند ، ضمن اين كه امتناع و اباى ابليس از سجده كردن بر آدم را همان تعظيم و تكريم مقام آدم بر ملائكه مىداند ] ج 1 ، ص 150 و ج 4 ، ص 356 [ . وى از آنجايى كه سجده را عبادت مىداند معتقد است سجده براى غيرخدا جايز نيست و مخلوقات الهى هيچ وقت استحقاق سجده ندارند ، چرا كه مستحق عبادت نخواهند بود ] شيخ طوسى ، التبيان ، ج 7 ، ص 214 [ .
ابن ميثم بحرانى به استناد كلام اميرالمؤمنين ( ع ) در خطبه اول مىفرمايد : « . . . فى إلاذعان بسجود له و الخشوع لتكرمته » ] ابن ابى الحديد ، شرح نهج البلاغه ، ج 1 ، ص 173 [ .
ملا صدرا ابتدائاً سجده را از ديدگاه لغوى و شرعى تعريف مىكند كه در لغت عبارت است از تذلل و تسليم و سرافكندگى و از نظر شرع هم عبارت است از قرار دادن پيشانى بر روى زمين به عنوان عبادت . اما اين سجده فرشتگان بر آدم چگونه بوده است ؟ از دو لحاظ جواب مىدهد : از جهت لغوى ، سجده فرشتگان همان تواضع براى آدم بود براى تحيت و تعظيم مقام او ، چنان كه برادران يوسف در مقابل او انجام دادند . از جهت شرعى سه احتمال دارد : 1 - مسجود له خداوند بوده و آدم به منزله قبلهگاه آنان بوده است مانند كعبه . اين كه آدم قبلهگاه شده به علت رفعت مقام او مىباشد . 2 - آدم سبب و علت وجوب سجده بود چرا كه نشانه عظمت و قدرت الهى بود . 3 - مسجود ، همان آدم بود ولى نه از لحاظ مقام نفسانى او ، بلكه از اين جهت كه به مقام قرب الهى و فناى فى الله رسيده بود و اين روح آدمى مانند آينهاى بود كه ذات بارى تعالى از آن پيدا بود پس در واقع سجده از آن خدا بوده است نه