هامش
و اوصياء و اولياء خواهند بود . حسن بصرى مىگويد : يعنى من آن دانم كه شما ندانيد از آنكه شما را ظن آن است كه شما از او عالمتر و گرامىتر باشيد به نزديك خداى تعالى ] جرجانى ، تفسير گازر ، ج 1 ، ص 63 [ .
در التبيان آمده است : « گروهى از جمله ابن مسعود و ابن عباس گفتهاند : آنچه را كه خدا مىدانست همان كبر و عجب و معصيت ابليس در مقابل فرمان خدا بود . گروه ديگرى گفتهاند : منظور مصالح خلقت و آفرينش و تدبير در آن بوده است ( راز خلقت انسان ) . قتاده گفته است : منظور ذريه آدم از انبياء و صالحين آنان بوده است كه خدا مىدانست در ذريه آدم چنين كسان صالح و مصلحى هستند ولى ملائكه نميدانستند » . نظر دوم مورد تأييد روايتى از امام صادق ( ع ) است كه خدا در جواب ملائكه فرمود : « إنّى أعرف بالمصلحة منكم » و اين همان معناى آيه شريفه : إِنِّى أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ است ] شيخ طوسى ، التبيان ، ج 1 ، ص 133 و 135 ؛ طبرسى ، مجمع البيان ، ج 1 ، ص 178 [ .
علامه مجلسى نيز به قول دوم معتقد است ] بحار الانوار ، ج 11 ، ص 98 [ .
مرحوم سيد محمود طالقانى مىنويسد : ملائكه هدف از خلقت را همان كار خود كه تسبيح و تقديس بود مىپنداشتند و ديگر از بيرون محيط علم و عمل خود آگاهى نداشتند كه خداوند با اين جعل خليفه و مراحل بعد ، آنها را از اين حالت بيرون آورده و چنين فرمود : آرى من مىدانم چيزهايى را كه شما نميدانيد ] پرتوى از قرآن ، ج 1 ، ص 117 [ .
در كنز الدقايق به استناد روايت مفصلى از امام على ( ع ) مقصود از آيه شريفه را همان علم خداوند به وجود انبياء و صالحين و . . . در بين فرزندان آدم مىداند و به استناد روايت ديگرى از امام صادق ( ع ) آن را مصلحت و راز خلقت آدم مىداند ] مشهدى قمى ، كنزالدقائق ، ج 1 ، ص 330 و 341 [ و نيز رجوع كنيد به : ] ابن كثير ، قصص الأنبياء ، ج 1 ، ص 36 [ .
علامه مجلسى به نقل از تفسير امام عسكرى ( ع ) مىنويسد : « إنّى أعلم من الصلاح الكائن فيمن أجعلهم بدلا منكم ما لا تعلمون و أعلم أيضاً أنّ فيكم من هو كافرٌ فى باطنه ما لا تعلمونه و هو إبليس لعنه الله » ] بحارالانوار ، ج 11 ، ص 117 [ .
قرطبى مىنويسد : منظور از ( إنّى أعلم ما لا تعلمون ) همه چيز است ممّا هو كان أو يكون أو كائن ] الجامع لأحكام القرآن ، ج 1 ، ص 192 [ همچنين رجوع كنيد به : ] آلوسى ، روح المعانى ، ج 1 ، ص 223 و طبرى ، جامع البيان ، ج 1 ، ص 218 و 219 [ .
ميبدى مىگويد : 1 - توبه آدم و معصيت ابليس . 2 - اين كه ذريه آدم و انبياء و صالحان خواهند بود . 3 - اين كه آدم و ذريه او هر چند به ظاهر فساد مىكنند اما باطناً و فطرتاً