هامش
خداجو و خداخواه هستند . 4 - اين كه آنها اگرچه مرتكب قبايح مىشوند ولى بعداً پشيمان شده و توبه مىكنند ] كشف الاسرار ، ج 1 ، ص 135 [ .
در التبيان آمده است : منظور از ( ما تُبدون ) آن چيزى است كه در ظاهر گفتند : أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يفْسِدُ فِيهَا وَيسْفِكُ الدِّمَاء و امّا منظور از ( ما كنتم تكتمون ) بعضى گفتهاند : همان كفر ابليس و مخالفت و معصيت او در مقابل امر الهى است . بعضى ديگر گويند : منظور همان برترى خواستن ملائكه بود ، چرا كه آنها قبل از دميدن روح در كالبد آدم چنين توهم و گمان مىكردند ولى آن را اظهار نكرده در مخيله خود مخفى نگه داشتند ] شيخ طوسى ، التبيان ، ج 1 ، ص 146 [ .
در مجمع البيان آمده است : « و القول الأوّل أقوى ، لأنّه أعمّ » ] طبرسى ، مجمع البيان ، ج 1 ، ص 185 [ .
عن على بن الحسين ( ع ) : « . . . ثُمّ قال لهم : اسجدوا لآدم فسجدوا و قالوا فى سجدوهم فى أنفسهم ما كنّا نظنُّ أن يخلق الله خلقاً أكرم عليه منّا . نحن خزّان الله و جيرانه و أقرب الخلق ، فلمّا رفعوا رؤسهم قال الله يعلم ما تبدون من ردّكم علىَّ و ما تكتمون ظنّاً أن لا يخلق الله خلقاً أكرم عليه منّا . . . » ] البرهان ، ج 1 ، ص 74 ، ح 6 و بحارالانوار ، ج 11 ، ص 118 [ .
ابن كثير مىنويسد : منظور از ( ما تبدون و ما كنتم تكتمون ) همان نهان و آشكار اين جهان و تمام امور است . منظور از « ما تبدون » همان گفتار ملائكه است كه گفتند : ( اتجعل فيها . . . ) و منظور از ( ما كنتم تكتمون ) خباثت ابليس و حسادت او بود ] ابن كثير ، قصص الانبياء ، ج 1 ، ص 37 و 38 [ .
علامه طباطبايى به هر دو وجه اشاره كرده و آن را قابل جمع مىداند . ضمن اين كه در هر دو مورد روايت نقل شده است . اما اين كه منظور كفر ابليس باشد ، چرا قرآن آن را به عموم نسبت داده در حالى كه مراد فقط شيطان بوده است كه بعد از امر به سجده بر آدم معلوم شد . مىفرمايد : « معمولا هر گاه يك نفر مرتكب عملى شود و در ميان جمعيتى باشد و از آنها ممتاز و مشخص نباشد هنگام نسبت ، آن عمل را به مجموعه نسبت مىدهند » . در بيان وجه دوم نيز فرموده است : « از آنجايى كه خلافت آدم اطلاق داشته و در همه چيز حتى بر ملائكه نيز صدق مىكرده چنان كه امر به سجده بر آدم دليل بر اين نظر است به تبع در اين مورد به دل ملائكه خطور كرده بود كه مگر ممكن است موجود زمينى آن قدر شرافت بيابد كه بر آنها نيز خلافت داشته باشد » ] الميزان ، ج 1 ، ص 122 [ .
ابوالفتوح مىگويد : مراد از « ما تبدون » همان اطاعت و انقياد ملائكه بود و از « ما كنتم تكتمون » كفر ابليس بود كه در دل داشت ] روض الجنان ، ج 1 ، ص 134 [ .
در تفسير الكبير و الجامع آمده است : شعبى از ابن عباس و ابن مسعود روايت كرده است كه مقصود از « ماتبدون » همان قول پروردگار است كه ملائكه گفتند : ( اتجعل فيها . . . ) و مقصود از « ما كنتم تكتمون » كفر و كبر ورزيدن ابليس است . وقتى خداوند آدم را خلق كرد و ملائكه آن را ديدند گفتند خداوند هر چيزى را خلق بكند ما از آن بهتر خواهيم بود و اين مسأله را بعضى ملائكه براى بعض ديگر مىگفتند : لذا مقصود از « ما كنتم تكتمون » و « ما تبدون » نيز همين برترى خواستن ملائكه است ] رازى ، تفسير الكبير ، ج 2 ، ص 210 و قرطبى ، الجامع لأحكام القرآن ، ج 1 ، ص 199 و 200 [ .