10 . منظور از خليفه چيست ؟ منظور جانشين خداوند در روى زمين است يا جانشين گذشتگان ؟ فقط آدم از اين مقام برخوردار بود يا كل بشر نيز حايز اين مقام بوده و هستند ؟ « 1 »
هامش
( 1 ) . علامه طباطبايى در تفسير الميزان بيان داشته كه از تعبيرات آيه استفاده مىشود خلافتى كه از آن گفتگو شده خلافت و جانشينى خداوند است نه يك موجود زمينى كه قبل از انسان بر زمين مىزيسته و بعداً منقرض شده است . اين خلافت محدود به آدم ( ع ) نبوده بلكه ابناى او نيز در اين منصب شريك و دخيل هستند ] ج 1 ، ص 115 و 116 [ . همچنين ايشان در جاى ديگر ] جلد 8 ، صفحه 21 [ خطاب خداوند متعال را به آدم به عنوان نيابت و نمونه بنى آدم مىداند . چنان كه در سوره اعراف اين خطاب عموميت دارد و مىفرمايد : يا بَنِى آدَمَ إِمَّا يأْتِينَّكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ ] سوره اعراف ( 7 ) : آيه 35 [ .
مرحوم صدرالمتألهين مصداق خليفه را در آيه شريفه : إِنِّى جَاعِلٌ فِى الأَرْضِ خَلِيفَةً حضرت آدم مىداند ، اما خليفه خدا در كل عالم « آسمانها و زمين » را حضرت محمد ( ص ) مىداند ] تفسير القرآن الكريم ، ج 2 ، ص 301 [ .
گروهى او را خليفه ملائكه مىدانند ، چرا كه ملائكه ساكن زمين بودهاند . ابن عباس او را خليفه جن مىداند ، چرا كه قبلا جن در زمين بود و فساد كرد و خونريزى نمود و هلاك شد و انسان به جاى او خلق شد ؛ حسن بصرى انسان را خليفه گروهى از گروه ديگر مىداند كه نسل بعد خليفه نسل قبل است ؛ ابن مسعود او را خليفه خدا مىداند كه آدم و فرزندانش در بين خلق خدا خلافت دارد ] ابوالفتوح رازى ، روض الجنان ، ج 1 ، ص 127 ؛ شيخ طوسى ، التبيان ، ج 1 ، ص 131 ؛ طبرسى ، مجمع البيان ، ج 1 ، ص 174 ؛ قول اول و سوم ، جرجانى ، تفسير گازر ، ج 1 ، ص 62 [ .
ابوالفتوح ضمن شمارش اقوال فوق مىنويسد : آيه : إِنِّى جَاعِلٌ فِى الأَرْضِ خَلِيفَةً دليل است بر اين كه خلافت به خداى تعالى تعلق دارد و بدون اذن خداى تعالى به كسى ديگر نرسد و به