مشركان ، آنها را پرستش نموده و ازاين طريق خلق خدا را تغيير دادند . « 1 » 6 . تفسير محاسن التأويل : جمالالدين قاسمى صاحب كتاب محاسن التأويل براى خلق الله در آية « فليغيرن خلق الله » معناهايى ذكر مىكند كه عبارت است از : دين الله ، امر الله ، اخصاء حيوانات و اخصا انسان ، وصل موى مصنوعى و نيز عبادت خورشيد ، ماه ، ستاره و پرهيز از استفاده حيوانات . « 2 » وى در ادامه مىگويد :
مخفى نماند كه عموم آيهء شريفه بر همه معناها صدق مىكند ؛ چون همه آنها تغيير خلق الله است . پس مانعى نيست كه آيه را بر آن معناها حمل كنيم . « 3 » 7 . تفسير الثمرات اليانعه : يوسف بن احمد معروف به فقيه يوسف پس از نقل معانى متعدد مىگويد :
برخى مفسرين گفتهاند : معناى « تغيير خلق الله » عبارت است از تغيير آن حلالها و حرامهايى است كه خداوند خلق كرده است . پس داخل در اين معنا مىشود تغيير هر حرامى كه حلال گشته ، و هر حلالى كه حرام گشته است . و اين مطلب از ابى مسلم روايت شده است . پس تحريم حلال در اين نهى داخل است . حاكم و زمخشرى گفتهاند : هر كس كه كار مباحى را حرام كند ،
گناه كار است . « 4 » جمعبندى ديدگاه مفسرين اهل سنت
تقريباً تمام مفسرين اهل سنت به معناى « تغيير دين الله » اشاره داشتند . به عبارت
هامش
( 1 ) . همان ، ص 389 : « قال أهل المعانى : معنى قوله « فليغيرن خلق الله » أنّ الله خلق الأنعام لتركبوها و تأكلوا فحرموها على أنفسهم ، و خلق الشمس و القمر و الحجارة مسخرهء للناس ينتفعون بها فعبد المشركون فغيروا خلق الله » .
( 2 ) . محمد جمال الدين قاسمى ، محاسن التأويل ( تفسير القاسمى ) ، ج 3 ، ص 1133 - 1136 .
( 3 ) . همان : « ولا يخفى أنّ عموم الآيهء يصدق على جميع المعانى . إذ كلها من تغيير خلق الله ، فلا مانع من حمل الآية عليها » .
( 4 ) . يوسف بن احمد ( فقيه يوسف ) ، تفسير الثمرات اليانعة و الاحكام الواضحة القاطعة ، ج 2 ، ص 497 - 498 : « وقال بعض المفسرين : معنى تغيير خلق الله اى : تغيير ما خلق الله لأجله من التحليل والتحريم . فيدخل تغيير كل محرم بإباحته ، وكل محلل بتحريمه ، و هذا مروى عن أبى مسلم ، فيدخل فى هذا النهى عن تحريم الحلال ، و قّد ذكر الحاكم والزمخشرى : أنّ من حرّم المباح كان آثماً » .