و چنانچه اصلاح نشد و عملش را تكرار كرد ، باز هم تعزير مىگردد ؛ و اگر باز هم تكرار نمود ، كشته مىشود . » « 1 » با توجّه به اينكه تأديبِ به معناى تربيت ، به مرحلهى قتل نمىرسد ، - به اين معنا كه اگر فردى چند مرتبه تأديب شود و اصلاح نگردد ، كسى قائل به جواز قتل او نشده است . - معلوم مىشود منظور از تأديب در اين روايت ، تعزير است . و اگر گفته شود : چرا در اين روايات ، واژهى « تأديب » بهجاى واژهى « تعزير » به كار رفته است ؟ پاسخش اين است كه : يكى از اهداف اساسى اجراى تعزير ، اصلاح مجرم است . به اين صورت كه ، همهى انسانها داراى فكر و فرهنگ واحدى نيستند كه بشود با يك روش آنان را تربيت و اصلاح كرد ؛ از اين رو ، روشهاى اصلاحى نيز متفاوت است ؛ برخى با تشويق و ترغيب ، گروهى با تهديد و توبيخ و عدّهاى نيز با خشونت و ضرب و . . . اصلاح مىشوند . بر اين اساس ، اگر امر به معروف و نهى از منكر در مجرم اثر نداشت و با موعظه دست از جنايت برنداشت ، او را مجازات و تعزير مىكنند . و به همين جهت است كه در اين روايات ، از تعزير به تأديب تعبير شده است .
از جمله رواياتى كه از تعابير وارد شده در آن دانسته مىشود منظور از تأديب ، مقدار معينى از ضرب - مجازات معين - است ، روايت حمّاد است ؛ حمّاد بن عثمان مىگويد :
از امام صادق ( ع ) در مورد تأديب اطفال سؤال كردم ، حضرت فرمودند : « پنج يا شش تازيانه مىتوان به آنها زد ، و با او مدارا كن . » « 2 » در اينگونه روايات ، مقصود از تأديب ، تنبيهى است كه در جهت تربيت اطفال اعمال مىگردد ؛ و دانسته مىشود تنبيه بدنى و عقوبت به عنوان يكى از مصاديق و روشهايى است كه در اصلاح رفتار كودكان صورت مىپذيرد ، و با اين كار ، او را از انجام كردارهاى ناپسند بازمىدارند . نه اينكه « تأديب » ملازم با ضرب باشد ، و در هر
هامش
( 1 ) . محمّد بن حسن حرّ عاملى ، تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة ، ج 18 ، باب 7 از ابواب بقيه الحدود ، ص 580 ، ح 2 ؛ « عن أبىبصير ، قال : قلت : آكل الربا بعد البينة ؟ قال : يؤدّب ، فإن عاد أدّب ، فإن عاد قتل » .
( 2 ) . همان ، باب 8 از ابواب بقيه الحدود ، ص 581 ، ح 1 ؛ « عن حمّاد بن عثمان ، قال : قلت لأبىعبدالله ( ع ) : فى أدب الصبى والمملوك ، فقال : خمسة أو ستة ، وارفَقْ » .