عبارت است از هر عملى كه سبب شود شخص به مكارم اخلاقى و علوم اكتسابى دست يابد . « 1 » در اين صورت ، اصطلاح « تأديب » با اصطلاح « تعليم و تربيت » مترادف مىشود ؛ و به همين جهت ، نام برخى از كتابها در اين زمينه با مشتقّات « ادب » ذكر شده است ؛ مثل كتاب « آداب المتعلّمين » مرحوم خواجه نصيرالدين طوسى .
نكتهىديگر ، آنكه : با رجوع به روايات نقل شده از ائمّه معصومين ( ع ) در مورد تأديب ، مىتوان اين روايات را به سه دسته تقسيم نمود كه در هر كدام ، معنايى براى تأديب بيان شده است : دستهى اوّل : رواياتى است كه تأديب در آنها به معناى تربيت جهت رسيدن به كمال خلقت ، شرافت ذات و طهارت باطن به كار رفته است ؛ به عنوان مثال ، فضيل بن يسار مىگويد :
از امام صادق ( ع ) شنيدم كه فرمود : « همانا خداوند ، عزّ و جلّ ، پيامبر را تأديب كرد و نيكو تربيت نمود . . . . » « 2 » دستهى دوم : رواياتى كه تأديب در آنها به معناى تعليم و تمرين به كار رفته است . امام رضا ( ع ) مىفرمايد :
« منظور از روزه تأديبى آن است كه اگر كودكى به هفت سالگى رسيد ، به او امر كنند كه به عنوان تمرين انجام اعمالِ واجب ، روزه بگيرد . . . » « 3 » دستهى سوم : رواياتى كه تأديب در آنها به معناى تعزير و عقوبت كمتر از حدّ به كار رفته است ؛ حال ، يا در آنها مقدار تعزير مشخّص شده ، و يا اندازهاى مشخّص نشده و به ذكر كلّى اكتفا شده است . به عنوان نمونه ، ابو بصير مىگويد :
از امام صادق ( ع ) سؤال كردم : اگر كسى ربا بخورد ، در حالى كه حرمت آن برايش محرز شده است ، حكمش چيست ؟ حضرت فرمودند : « بايد تأديب شود ؛
هامش
( 1 ) . جرجانى ، التعريفات ، باب الهمزة ، ص 15 .
( 2 ) . محمّد بن يعقوب كلينى ، الكافى ، ج 1 ، كتاب الحجّه ، باب التفويض إلى رسول الله ، ص 266 ، ح 4 ؛ « فضيل بن يسار ، قال : سمعت أباعبدالله ( ع ) يقول لبعض أصحاب قيس الماصر : إنّ الله عزّ وجلّ أدّب نبيه فأحسن أدبه فلمّا أكمل له الأدب قال : « إنّك لعلى خُلُق عظيم » » .
( 3 ) . حسين نورى ، مستدرك وسائل الشيعة ، ج 7 ، باب 16 از ابواب من يصحّ الصوم منه ، ص 391 ، ح 1 . « وأمّا صوم التأديب ، فإنّه يؤمر الصبى إذا بلغ سبع سنين بالصوم تأديباً » .