« أدب » و « تأديب » ، عبارت است از : فرهنگ آموختن به ديگرى ؛ و شخص را به سوى نيكىها دعوت كردن و از زشتىها بازداشتن .
امّا واژهء « تأديب » ، در اصطلاح ، داراى چند معناست . معناى اوّلى كه براى واژهى « تأديب » ذكر شده ، اين است كه : « تأديب ، يعنى تنبيه و مجازات كردن ، و گوشمالى دادن » . « 1 » از اين رو ، اگر فردى را به خاطر انجام عمل ناپسند مجازات نمايند ، گفته مىشود كه تأديب شده است ؛ زيرا ، اين مجازات سبب مىشود فرد به حقيقت ادب ، كه عمل به محاسن اخلاقى و دورى از زشتىهاست ، راه يابد . « 2 » فقهاى بزرگ شيعه زمانى كه بحث « تأديب الصبى » را مطرح مىكنند ، عموماً اين معنا را قصد مىكنند . مرحوم فيض كاشانى در بيان معنى تأديب مىنويسد :
« وأمّا التأديب فإنّما نعنى به أن يزجر غيره وهو حال المعلّم مع المتعلّم » ؛ « 3 »
تأديب به معنى بازداشتن يا ترساندن ديگرى است همانند برخورد معلم با متعلم .
مرحوم محقّق حلّى ، فاضل آبى و علّامه حلّى نيز مىفرمايند : « ادب كردن كودكان به بيش از 10 ضربه شلّاق كراهت دارد » . « 4 » اما شايد بتوان گفت : عقوبت و مجازات فرد خاطى ، به عنوان مصداقى از « ادب و تأديب » باشد ؛ و به عبارت ديگر ، واژهى ادب بر اين عمل اطلاق شده است ، همانگونه كه بر تعاليم الهى و نبوى نيز اطلاق شده است ؛ مانند اين سخن پيامبر گرامى اسلام 6 كه فرمودند : « خداوند مرا ادب كرد » . « 5 » بنابراين ، معناى دومى كه براى « تأديب » وجود دارد : « تعليم الأدب » مىباشد ؛ و
هامش
( 1 ) . محمّد مرتضى حسينى واسطى زبيدى ، تاج العروس من جواهر القاموس ، ج 1 ، ص 144 ؛ حسن انورى ، فرهنگ بزرگ سخن ، ج 1 ، ص 71 .
( 2 ) . « أدّبته تأديباً إذا عاقبته على إسائته ، لأنّه سبب يدعو إلى حقيقه الادب » ؛ احمد بن محمّد فيومى ، مصباح المنير ، ج 1 - 2 ، ص 9 ؛ فخرالدين طريحى ، مجمع البحرين ، ج 2 ، ص 5 ؛ سعدى ابوجيب ، القاموس الفقهى ، لغة واصطلاحاً ، حرف الهمزة ، ص 17 .
( 3 ) . محسن فيض كاشانى ، المحجة البيضاء ، ج 4 ، ص 30 .
( 4 ) . جعفر بن حسن حلّى ، المختصر النافع ، ص 221 ؛ حسن بن ابيطالب يوسفى ( فاضل آبى ) ، كشف الرموز ، ج 2 ، ص 567 ؛ حسن بن يوسف حلّى ( علامه حلّى ) ، تحرير الاحكام ، ج 5 ، ص 398 ؛ « يكره أن يزاد فى تأديب الصبى عن عشرة أسواط . . . » .
( 5 ) . حسين نورى ، مستدرك وسائل الشيعة ، ج 8 ، باب 57 از ابواب احكام الدواب فى السفر ، ح 7 ؛ « . . . أدّبنى ربّى » .