2 - حكم صورى ، مثل حكمى كه براى امتحان و امثال آن باشد . اوامر امتحانى در موالى عرفيه ، گاهى حقيقتاً براى امتحان است ، مثل اين كه مولا نمىداند آيا اين عبد در برابر فرمان او خاضع است يا نه ؟ بههمينجهت دستورى صادر مىكند تا ماهيت عبد برايش روشن شود . و گاهى هم مولا مىداند كه عبد به دستور او عمل نمىكند ولى براى اتمام حجّت و براى اين كه سند و دليلى در مقابل عبد داشته باشد ، دستورى را براى او صادر مىكند . اما در مورد خداوند متعال ، نمىتوان امر امتحانى را به معناى حقيقى خودش دانست ، زيرا خداوند عالم به همهء حقايق است و جهل در او راهى ندارد . بلكه اين گونه اوامر جنبهء اتمام حجّت دارد . قائل به اين نظريه سپس مىگويد : بحث ما در مورد حكم واقعى است و حكم امتحانى از محلّ بحث ما خارج است .
بحث در اين است كه اگر - مثلًا - روز شنبه يك « أكرم العلماء يوم الجمعة » از ناحيهء مولا صادر شد و مولا هدفش اين بود كه مكلّف ، در روز جمعه همهء علماء را اكرام كند ، سپس روز دوشنبه بگويد : « لا تكرم زيداً العالم » ، چنانچه دليل دوّم را مخصّص دليل اوّل بدانيم ، مسئله روشن است و مناقشهاى در آن نيست ، زيرا - در حقيقت - دليل دوّم ، مراد جدّى مولا از دليل اوّل را روشن مىكند . امّا اگر بخواهيم « لا تكرم زيداً العالم » را ناسخ « أكرم العلماء يوم الجمعة » بدانيم ، با مشكل مواجه مىشويم ، زيرا معناى نسخ اين است كه حكمى در شريعت ثابت بوده و مكلّف - به حسب ظاهر دليل و اطلاق دليل - تصور مىكرده كه اين حكم استمرار دارد ولى مولا اطلاق زمانى آن را به وسيلهء دليل ناسخ تقييد كرده است . اگر كسى به مولا بگويد : چرا از روز اوّل اين مسئله را بيان نكرديد ؟ مولا در پاسخ مىگويد : مصلحت اقتضاء نمىكرد كه از همان اوّل ، مدّت حكم بيان شود . بلكه مصلحت اقتضاء مىكرد كه حكم به صورت اطلاق استمرارى مطرح شود و شما ( مكلّف ) خيال كنيد كه اين حكم استمرار دارد ولى بعداً به وسيلهء دليل ناسخ
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 450
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٥٠