ولى آيا از چه راهى استفاده مىشود ؟ براى پاسخ به اين سؤال بايد ابتدا معناى مفهوم موافق مورد بحث قرار گيرد .
معناى مفهوم موافق :
در ارتباط با معناى مفهوم موافق ، پنج احتمال وجود دارد كه به صورت مانعة الخلوّ مطرحند ، يعنى معناى مفهوم موافق از بين اين معانى بيرون نيست ولى مانعة الجمع هم نيستند يعنى ممكن است دو يا چند يا همهء احتمالات مطرح باشند : « 1 » احتمال اوّل : مقصود از مفهوم موافق ، الغاء خصوصيّت باشد . يعنى اگرچه در كلام متكلّم - به حسب ظاهر - خصوصيّتى مطرح است ولى وقتى اين كلام بر عرف عرضه مىشود ، عرف اين خصوصيت را الغاء كرده و آن را در موضوع حكم دخيل نمىداند .
مثل اين كه روايت مىگويد : « اگر رجل در ركعات نماز بين سه و چهار شك كند ، بايد بناء را بر اكثر بگذارد و نماز را تمام كرده سپس نماز احتياط بخواند » . « 2 » در موضوع اين حكم ، عنوان « رجل » مطرح است ولى وقتى اين روايت در اختيار عرف قرار مىگيرد ، عرف براى عنوان رجوليّت هيچ خصوصيّتى نمىبيند لذا عنوان رجوليّت را الغاء كرده و مىگويد : « اين روايت مىخواهد حكم مطلق مصلّى شاكّ بين سه و چهار را بيان كند ، خواه مرد باشد يا زن » . بههمينجهت در احكام شكوك در ركعات نماز هيچ فقيهى بين رجل و مرئه فرق نگذاشته است .
هامش
( 1 ) - در ارتباط با مباحث احتمالات پنجگانه به دو مطلب بايد توجه شود : الف : در درسهاى حضرت استاد « دام ظلّه » ابتدا احتمالات پنجگانه مطرح شده سپس به بررسى آنها پرداخته شده است و ما براى جلوگيرى از تكرار ، بررسى هر احتمال را در ذيل همان احتمال مطرح كردهايم . ب : با توجه به اين كه احتمال چهارم در كلام حضرت استاد « دام ظلّه » - احتمال پنجم در تنظيم بحث - مبسوطتر از احتمالات ديگر مطرح شده است ، در ترتيب بين احتمالات نيز جابجايى صورت داده و مباحث را بر اساس آن تنظيم نموديم .
( 2 ) - رجوع شود به : وسائل الشيعة ، ج 5 ( باب 10 من ابواب الخلل )