امّا مولاى عاقل مختار و متوجه و ملتفت ، تنها چيزى را كه مطرح كرده عبارت از « مجىء زيد » است و از اين مسئله معلوم مىشود كه تنها قيد « مجىء زيد » در ارتباط با حكم مىباشد و قيود ديگر ، مدخليتى در حكم ندارند و اين مستلزم مفهوم است . يعنى اگر مجىء زيد تحقّق پيدا نكند ، وجوب اكرام هم وجود نخواهد داشت . همان گونه كه در ابتداى بحث اشاره كرديم ، اين راه در ارتباط با ساير جمل مورد بحث نيز جريان دارد مثلًا اگر مولا بگويد : « أكرم زيداً الجائي » ، از آوردن قيد « الجائي » و نياوردن قيود ديگر ، معلوم مىشود كه وصف مجىء ، تنها خصوصيتى است كه در وجوب اكرام زيد نقش دارد . در نتيجه اگر مجىء ، منتفى شود ، وجوب اكرام هم منتفى خواهد بود . بررسى طريق قدماء : به نظر مىرسد اين راه نمىتواند مفهوم مورد بحث را ثابت كند زيرا : اولًا : « 1 » در باب مفهوم مخالف - كه عمده محلّ بحث ماست - وقتى مىگوييم : « مفهوم ، عبارت از الانتفاء عند الانتفاء است ، يعنى قضيّهء مفهوميه ، قضيّهاى است كه در ايجاب و سلب با قضيّهء منطوقيه مخالفت دارد . مفهوم « إن جاءك زيد فأكرمه » اين است كه « إن لم يجئك زيد فلا يجب إكرامه » يعنى در صورت انتفاء مجىء زيد ، وجوب اكرام او هم منتفى خواهد شد » آيا كدام وجوب اكرام منتفى مىشود ؟ آيا شخص همان « وجوب اكرام » ى است كه در منطوق مورد جعل مولا قرار گرفته است ؟ اين را كسى نمىتواند انكار كند كه اگر مولا حكمى را جعل كرد و در اين حكم ، موضوعى با خصوصياتى دخالت داشت ، چنانچه ذرهاى از قيود آن موضوع منتفى شود ، حكم مجعول مولا هم منتفى خواهد شد . آنچه را مولا جعل كرده ، وجوب اكرام هنگام مجىء
هامش
( 1 ) - اين مطلب را مرحوم آخوند در تنبيهات بحث مفاهيم مطرح كرده است . رجوع شود به : كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 309