جاءك زيدٌ فأكرمه » يك قضيّه است يا دو قضيّه ؟ قائلين به ثبوت مفهوم مىگويند : اين قضيّه - در مقام تحليل - به دو قضيّه منحل مىشود ولى يكى اصالت داشته و ديگرى تبعيت دارد . امّا منكرين ثبوت مفهوم مىگويند : اين قضيّه ، يك قضيّه است و هيچگونه استلزامى در آن وجود ندارد .
نظر قائلين به ثبوت مفهوم
قائلين به ثبوت مفهوم در قضيّهء شرطيّه ، از دو طريق وارد شدهاند : طريق اوّل ، راهى است كه قدماء مطرح كردهاند و اگر اين راه ثابت شود ، در مورد ساير قضاياى مورد بحث - مثل قضيّهء وصفيّه - هم مفيد خواهد بود . طريق دوّم ، راهى است كه متأخرين مطرح كردهاند . آنان در ارتباط با هريك از قضايا ، راه جداگانهاى را ذكر كردهاند .
طريق اوّل ( طريق قدماء ) :
آن دسته از قدماء كه قائل به مفهومند ، مىگويند : وقتى متكلم عاقل مختار ، به عبد مىگويد : « إن جاءك زيد فأكرمه » ، اين كلام مانند ساير افعال ارادى صادر از عاقل مختار است . عقلاء مىگويند : افعال ارادى صادر از عاقل مختار را نمىتوان حمل بر اشتباه كرد . « 1 » قدماء مىگويند : جملهء « إن جاءك زيدٌ فأكرمه » اگرچه به عنوان تكلّم است ولى تكلّم يكى از افعال ارادى صادر از عاقل مختار است و لازمهء اراده اين است كه اين
هامش
( 1 ) - يكى از مبادى اراده ، عبارت از « تصور » است . تصور ، به معناى التفات نفس است و اين عبارت اخرى از توجّه و التفات است . يكى ديگر از مبادى اراده ، عبارت از « تصديق به فايده » است و تصديق به فايده ، به معناى « هدفدار بودن عمل » است .