مصداق روشن قضايا ، قضاياى حمليّه است . قضيّهء حمليّه - از نظر ايجاب و سلب - بر دو قسم است : موجبه و سالبه . براى تحقيق بحث ، هريك از اين دو قضيّه را به طور جداگانه مورد بحث قرار مىدهيم :
بحث اوّل : بررسى نسبت در قضاياى حمليّهء موجبه :
قضيّهء حمليّهء موجبه بر دو قسم است : 1 - مستقيمه - يا غير مؤوّله - و آن قضايايى است كه نياز به حذف ندارد و اكثريّت قضايا را تشكيل مىدهد . 2 - مؤوّله ، يعنى قضايايى كه نياز به تأويل و تقدير و نياز به حذف دارد . الف : قضاياى حمليهء مستقيمه ( يا غير مؤوّله ) : حمل در قضيهء حمليه يا اوّلى ذاتى است يا شايع صناعى . در مورد قضيهء حمليه به حمل اوّلى ذاتى اختلاف وجود دارد كه آيا اين قضيه در جايى است كه موضوع و محمول فقط در ماهيت اتحاد داشته باشند ، هرچند در مفهوم بين آنها مغايرت باشد يا اين كه حمل اوّلى ذاتى اختصاص به جايى دارد كه اتحاد موضوع و محمول ، اتحاد در عالم مفهوم باشد ، كه در اين صورت ، حتماً در ماهيت و وجود هم متحد خواهند بود ؟ ثمرهء اين اختلاف در قضيهء « الإنسان حيوان ناطق » معلوم مىشود . اتحاد انسان و حيوان ناطق ، اتحاد ماهوى است ، ولى از نظر مفهوم بين اينها اتحاد وجود ندارد ، چون ما در بسيارى از موارد كلمهء « انسان » را مىشنويم ولى حيوان ناطق در ذهنمان نمىآيد . ولى اين اختلاف ، در آن حيثى كه ما بحث مىكنيم تأثيرى ندارد . ما در اين كه « الإنسان حيوان ناطق » و - بالاتر از آن - « الإنسان إنسان » و « الإنسان بشر » قضيهء حمليهاند ترديدى نداريم . بلكه اينها روشنترين مصداق براى قضيهء حمليهاند . در