اكرام نشوند - خواه هيچكدام اكرام نشوند يا بعضى اكرام شده و بعضى اكرام نشوند - غرض مولا در خارج تحقّق پيدا نكرده و عبد ، استحقاق عقوبت پيدا خواهد كرد . عام مجموعى شبيه مركّبات اعتباريّه است . مثلًا صلاة يك مركّب اعتبارى است و از اجزاء و شرايط مختلف و مقولات متباين تشكيل شده است . اگر اين مجموعه با همهء اجزاء و شرايطش حاصل شود ، آثارى كه بر صلاة مترتّب است ، برآن مترتّب خواهد شد ، امّا اگر اين مجموعه تحقّق پيدا نكند - هرچند به خاطر عدم تحقّق يك جزء آن باشد - غرض مولا حاصل نشده و آثارى كه بر صلاة مترتّب است ، بر چنين عملى مترتّب نخواهد بود . خلاصه اين كه در عام استغراقى ، هر فرد داراى حكم مستقلى است ولى در عام مجموعى هر فرد به عنوان جزئيت مطرح است و مجموع اجزاء ، حكم واحد دارند . عام بدلى : در صورتى است كه عام ، در عين اين كه داراى معناى عموم است و شمولش نسبت به همهء افراد به طور مساوى است و هيچيك از افراد بر ديگرى ترجيح ندارند ، ولى عام به گونهاى باشد كه اگر يكى از افراد آن در خارج تحقق پيدا كند ، در حصول غرض مولا كافى باشد . ولى آيا آن فرد كدام است ؟ عام از اين جهت عموميت داشته و همهء افراد را به طور مساوى شامل مىشود و ترجيحى هم در كار نيست ، مثلًا اگر مولا بگويد : « أكرم أيَّ عالمٍ شئت » ، اين عبارت از يك جهت عموميت دارد و آن اين است كه « أكرم أيَّ عالمٍ » همهء مصاديق عالم را شامل مىشود و هيچ فردى بر ديگرى ترجيح ندارد ولى در عين حال ، غرض مولا به اكرام يكى از آنان حاصل مىشود . و فرقى بين افراد هم وجود ندارد . كلمهء « أىّ » و امثال آن معمولًا دلالت بر عموم بدلى دارند .
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 157
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٥٧