داخل در نزاع مفهوم وصف باشد ؟ طبق قاعده ، نمىتوانيم چنين موردى را داخل در مفهوم وصف بدانيم ، زيرا مفهوم وصف مىگويد : « در جايى كه موصوف وجود دارد ولى وصفْ منتفى است ، حكم هم منتفى مىشود » . و فقدان وصف اعم ، ملازم با فقدان موصوف است . ما جايى را نداريم كه موصوف وجود داشته باشد ولى وصفْ منتفى باشد . بلكه مواردى هست كه وصف وجود دارد ولى موصوف وجود ندارد . در نتيجه نزاع در باب مفهوم ، منحصر به دو مورد است : 1 - جايى كه وصفْ اخصّ مطلق از موصوف باشد . 2 - جايى كه نسبت بين وصف و موصوف ، عموم و خصوص من وجه باشد و مادهء افتراق را از ناحيهء موصوف ملاحظه كنيم .
اقوال در مفهوم وصف
مباحثى كه در ارتباط با مفهوم شرط مطرح شده ، در اينجا نيز مطرح است كه ما به طور خلاصه به آن اشاره مىكنيم : براى اثبات مفهوم شرط ، دو طريق ارائه شده بود : طريق قدماء و طريق متأخرين .
متأخرين كه از راه علّيت منحصره قائل به مفهوم بودند براى اثبات علّيت منحصره ، از چند راه وارد شدند : بعضى از طريق وضع ، بعضى از طريق انصراف و عدهاى از طريق اطلاق درصدد اثبات علّيت منحصره بودند . در ارتباط با اطلاق نيز چهار تقريب وجود داشت : يك تقريب در ارتباط با مفاد ادات شرط و دو تقريب در ارتباط با شرط در قضيهء شرطيه و يك تقريب هم در ارتباط با جزاء بود . همهء اين راهها ، اثباتاً و نفياً در اينجا هم وجود دارد .