بررسى طريق دوم براى انكار ثمره
از اين كلام شيخ بهايى رحمه الله سه جواب داده شده است كه دو جواب آن توسط مرحوم آخوند ارائه شده است . « 1 »
جواب اول مرحوم آخوند :
ايشان مىفرمايد : كلام شيخ بهايى رحمه الله در صورتى درست است كه در قصد قربت لازم باشد عبادت به داعى امر باشد ، در حالى كه ما چنين چيزى را لازم نمىدانيم . چه مانعى دارد كه انسان عمل عبادى را به داعى محبوبيت يا مقرّبيّت به سوى مولا يا به داعى صاحب مصلحت بودن يا حسن بودن انجام دهد ؟ اينها عناوينى است كه قصد قربت را محقّق مىكند و هيچ لازم نيست كه انسان عمل عبادى را به داعى امرش اتيان كند . گويا كسى به مرحوم آخوند مىگويد : اگر فرض كنيم صلاتى كه به جاى ازاله انجام مىشود ، امر ندارد ، از چه راهى مىتوان محبوبيت يا مقرّبيّت آن را بدست آورد ؟
به عبارت ديگر : ما علم نداريم كه فلان چيز مقرّب به سوى مولا يا محبوب او هست يا نه . راه ما براى استكشاف مقرّبيّت و محبوبيّت عبارت از خود امر مولاست . بنابراين وقتى چيزى مأمور به نباشد راهى براى استكشاف محبوبيت و مقرّبيّت آن نداريم . مرحوم آخوند در پاسخ مىگويد : اگر شىء مورد بحث ما يك چيز مستقل بود ، اين اشكال را مىپذيرفتيم ولى در ما نحن فيه ما علّت را پيدا كردهايم . اگر از مولا سؤال كنيم : چرا شما در مورد تزاحم نماز با ازاله ، نماز را مأمور به قرار نمىدهيد ؟ مىگويد : « در اينجا هرچند از جهت مقتضى مشكلى وجود ندارد ، زيرا صلاة مزاحم با ازاله هم
هامش
( 1 ) - مرحوم آخوند يكى از اين دو جواب را در ابتداى همين بحث و جواب ديگرى را پس از فراغت از بحث ترتّب با ذكر « نعم » مطرح كرده است .