« آيا بين احكام تكليفيهء خمسه ، تضاد وجود دارد » ؟ براى پاسخ به اين سؤال بايد دو مطلب را ملاحظه كرده و نتيجهگيرى كنيم : يكى اين كه آيا تضاد چيست ؟ و ديگر اين كه آيا ماهيت حكم چيست ؟
مطلب اول : تضاد چيست ؟
فلاسفه در تعريف متضادان گفتهاند : « المتضادان هما الماهيتان النوعيتان المشتركتان في جنس قريب مع البعد بينهما » يا « كمال البعد بينهما » . « 1 » يعنى متضادان عبارت از دو ماهيت نوعيه هستند « 2 » كه در جنس قريب با هم اشتراك دارند و - به تعبير قدماى از فلاسفه - بين آنها بعد و اختلاف فاصله وجود داشته باشد و يا - به تعبير متأخرين از فلاسفه - بين آنها كمال بعد و اختلاف وجود داشته باشد به گونهاى كه اگر يكى از آنها در جايى وجود پيدا كرد ، ديگرى نتواند در آنجا تحقق پيدا كند .
مطلب دوم : حقيقت و ماهيت حكم چيست ؟
در باب حكم سه احتمال وجود دارد و شايد دو احتمال آن قائل هم داشته باشد :
احتمال اول : حكم عبارت از ارادهاى است كه داراى دو خصوصيت باشد :
1 - متعلق آن اراده ، بعث به سوى شىء يا زجر از شىء باشد . 2 - آن اراده ، ظاهر شده و در نفس باقى نمانده باشد . و ظهور اراده به اين است كه بعث و زجر از ناحيهء مولا صادر شده باشد ، زيرا ظهور اراده ، به مراد است و مراد در اين
هامش
( 1 ) - اختلاف تعبير به جهت اختلافى است كه بين متقدمين از فلاسفه و متأخرين آنان وجود دارد .
( 2 ) - يعنى فصل مميّز آنها با هم فرق دارد ، مثل انسان و بقر . بنا بر اين اگر دو صنف از يك ماهيّت شدند - مثل عالم و جاهل - از دايرهء تضاد خارجند .