بررسى احتمال دوم : آيا اگر ما وجوب و حرمت را به بعث و زجر معنا كرديم ، بين آنها تضاد وجود دارد ؟ مرحوم آخوند معتقد است كه بين بعث و زجر تضاد وجود دارد . « 1 » ابتداءً به نظر مىرسد كه بعث و زجر دو ماهيت نوعيه هستند و بين آنها تضاد وجود دارد ولى در اينجا ادلهاى وجود دارد بر اين كه تضاد اصطلاحى نمىتواند بين بعث و زجر تحقق داشته باشد :
ادلهء عدم وجود تضاد بين بعث و زجر :
دليل اول :
در مورد سواد و بياض - كه مثال معروف متضادين است و ترديدى در تضاد بين آنها وجود ندارد - بايد ببينيم آيا موضوع و معروض عبارت از چيست ؟ به تعبيرى كه ما داشتيم ، عنوان « هذا » بودن در موضوع اينها اخذ شده است .
« هذا الجسم الموجود في الخارج » اگر معروض بياض قرار گرفت ، نمىتواند در همان لحظه معروض سواد هم واقع شود . بنابراين اگر بخواهيم در اين مورد قضيهاى تشكيل دهيم بايد بگوييم : « اين جسم موجود در خارج ، يا سفيد است و يا سياه » و نمىتوانيم بگوييم : « اين جسم موجود در خارج ، هم سفيد است و هم سياه » . چنين قضيهاى كاذب و غير معقول است . اما اگر « هذا » را مطرح نكرده و مسئله را به صورت كلى فرض كنيم ، « 2 » مىتوانيم بگوييم : « ماهيت جسم ، هم سفيد است و هم سياه » ، زيرا ماهيت جسم هم داراى مصاديق سفيد است و هم داراى مصاديق سياه . و از نظر مصداقيت براى ماهيت جسم ، فرقى بين مصاديق سفيد و مصاديق سياه وجود ندارد . در مرحلهء ماهيت ، جاى تضاد نيست ، بلكه جاى تناقض هم نيست با وجود اين كه اساس تمام
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 249
( 2 ) - خواه ماهيت را مطرح كرده يا عنوان كلى « الجسم الموجود فى الخارج » را مطرح كنيم و ما در اينجا براى جلوگيرى از تكرار ، مسئله را روى عنوان ماهيت پياده مىكنيم .