بررسى احتمال اول : « مجموع من حيث المجموع » وقتى در مقابل « جميع » قرار گيرد سه احتمال در آن جريان دارد : 1 - مقصود از « مجموع من حيث المجموع » همان « جميع » باشد ، يعنى هركدام از مكلّفين ، مأموريت داشته باشد كه اين عمل را انجام دهند . در اين صورت ، فرقى بين واجب كفائى و واجب عينى وجود نخواهد داشت ، علاوه بر اين در بعضى از موارد واجب كفائى - مثل دفن ميّت - امكان ندارد كه همهء مكلّفين نقش داشته باشند . 2 - مقصود از « مجموع من حيث المجموع » ، اين باشد كه تكليف از دايرهء مجموع خارج نيست ولى ضرورتى ندارد كه همهء آنان در انجام اين تكليف نقش داشته باشند .
بلكه اگر بعضى از آنان اقدام به انجام دادن آن نمودند كفايت مىكند . اين احتمال در حقيقت به همان « صرف الوجود » ى كه مرحوم نائينى مطرح كرده برگشت مىكند . « 1 » معناى صرف الوجود « 2 » اين است كه غرض مولا به وجود اين طبيعت تعلّق گرفته است . حال اگر يك فرد تحقق پيدا كند ، غرض مولا حاصل شده است و اگرچند فرد با يكديگر هم تحقق پيدا كنند ، غرض مولا حاصل شده است . حتى اگر جميع افراد در آن واحد تحقّق پيدا كنند ، غرض مولا حاصل شده است ، البته نه به لحاظ حصول همه افراد ، بلكه به لحاظ اين كه صِرف الوجود در خارج تحقّق پيدا كرده است . بنا بر اين فرض ، مكلّفين بايد به دفن ميّت جامهء عمل بپوشانند ، خواه يك نفر از آنان اقدام كند يا بيش از يك نفر . درهرصورت ، غرض مولا حاصل شده است .
هامش
( 1 ) - كلام مرحوم نائينى در احتمال چهارم پيرامون واجب كفائى مطرح خواهد شد .
( 2 ) - « صرف الوجود » در مقابل وجود سارى و وجود عام و شامل است . « وجود سارى » وجودى است كه در جميع مصاديق طبيعت جريان دارد ولى « صرف الوجود » چيزى است كه وجود طبيعت با آن تحقّق پيدا مىكند . كه با تحقّق يك فرد ، يا چند فرد و حتّى همهء افراد هم سازگار است ولى متقوّم به همه افراد نيست بلكه حتّى با يك فرد از طبيعت هم سازگار است .