نتيجه : ما وقتى به عقل مراجعه مىكنيم در ارتباط با شرطيت عقلى علم ، « 1 » چيزى جز قاعدهء « قبح عقاب بلابيان » مطرح نيست و اين قاعده هم موضوع قبح را عبارت از عقاب قرار داده نه تكليف . در مورد مسألهء قدرت هم همينطور است . مثلًا آيهء شريفهء « يا ايّها الذين آمنوا كُتب عليكم الصّيامُ » « 2 » روزه را بر همهء مكلفين - حتى كفار - واجب كرده است . « 3 » حال اگر كسى عقلًا قدرت بر روزه گرفتن نداشته باشد ، عقل مىگويد : « چنين كسى در مخالفت معذور است و عقاب او قبيح است » نه اين كه تكليفْ شامل او نشود . همان عقلى كه « عقاب بلابيان » را قبيح مىداند ، « عقاب مع العجز » را هم قبيح مىداند .
ولى موضوع قبح در هر دو ، عبارت از عقاب است . و عقاب هم در جايى مطرح است كه تكليفى در كار بوده و مخالفتى تحقق پيدا كرده باشد .
ادلّهء ديگر بر نفى شرطيت علم و قدرت نسبت به تكليف :
ما در اينجا ادلّهء ديگرى داريم كه شرطيت علم و قدرت را نسبت به تكليف نفى مىكند كه لازم است آنها را نيز مطرح كنيم :
ادلّهء نفى شرطيت علم :
دليل اوّل :
در ساير واجبات مشروط ، اگر ما شك در تحقق شرط داشته باشيم ،
هامش
( 1 ) - تعبير به شرطيّت ، به جهت ضيق عبارت است و الّا در اينجا اصلًا شرطيّتى مطرح نيست . معناى شرطيّت - چه در شرايط عقليّه و چه در شرايط شرعيّه - فرقى نمىكند . فقط حاكم به شرطيّت فرق دارد .
( 2 ) - البقرة : 183
( 3 ) - همان گونه كه اشاره كرديم ؛ ذكر « يا أيها الذين آمنوا » به معناى اختصاص حكم به مؤمنين نيست بلكه اين به جهت تجليل از مؤمنين و امثال آن مىباشد و حكم شامل كفار هم مىشود .